दि. बा. पाटील यांच्या ‘रक्तबंध’ कादंबरीचे समीक्षात्मक परीक्षण. जातिभेद, रक्तसंबंध, ग्रामीण वास्तव, जमीनसंघर्ष, सूड आणि माणुसकीचा संवेदनशील वेध घेणाऱ्या कादंबरीचा साहित्यिक आढावा.

दि. बा. पाटील यांची ‘रक्तबंध’ ही कादंबरी केवळ एका कुटुंबाच्या वैराची किंवा गावातील संघर्षाची कथा नाही; ती जात, जमीन, सत्तेची मानसिकता, रक्ताचे नाते, सूड, अपराधगंड आणि अखेरीस माणुसकीच्या जागृतीची कथा आहे. ग्रामीण जीवनाच्या पार्श्वभूमीवर उभी राहणारी ही कादंबरी माणसाने स्वतःभोवती उभ्या केलेल्या सामाजिक भिंतींपेक्षा रक्ताचे आणि माणुसकीचे नाते अधिक मूलभूत आहे, हा विचार अधोरेखित करते.

कथानकाचा मध्यवर्ती संघर्ष

‘रक्तबंध’चे कथानक ग्रामीण महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था आणि जमीनसत्तेच्या पार्श्वभूमीवर आकाराला येते. रायबा आणि अण्णा पाटील हे कादंबरीच्या केंद्रस्थानी असलेले दोन महत्त्वाचे पुरुष आहेत. सुरुवातीला त्यांच्यात सामाजिक अंतर, संशय आणि वैर आहे; परंतु पुढे त्यांच्या नात्याची जी सत्यता उलगडते, ती संपूर्ण कादंबरीला वेगळा अर्थ देते.

रायबा दलित समाजातील असल्यामुळे त्याच्याकडे केवळ ‘जात’ म्हणून पाहिले जाते. परंतु पुढे अण्णाच्या घराण्याचा इतिहास उलगडतो आणि दौलतीच्या माध्यमातून रायबा आणि अण्णा यांच्यातील रक्तसंबंध समोर येतो. हा प्रसंग कादंबरीच्या आशयाचा कणा ठरतो. सामाजिक चौकटीत दोघे वेगळे असले, तरी रक्ताच्या नात्याने ते एकाच वंशपरंपरेशी जोडलेले आहेत.

अण्णाच्या अंतर्मनातील परिवर्तन याच ठिकाणी सुरू होते. तो स्वतःच्या पूर्वग्रहांकडे पाहू लागतो. रायबाच्या वस्तीशी केलेला अन्याय, त्याच्याविरुद्ध उभे केलेले आरोप आणि त्यातून निर्माण झालेल्या शोकांतिकेचा विचार करताना अण्णाच्या मनात अपराधाची भावना निर्माण होते.

विशेष म्हणजे कादंबरी येथेच थांबत नाही. जमीन आणि वारसाहक्काचा संघर्ष रक्ताच्या नात्याला पुन्हा एका मोठ्या परीक्षेसमोर उभा करतो.

‘रक्तबंध’ या शीर्षकाची सार्थकता

कादंबरीचे शीर्षक अत्यंत समर्पक आहे.

‘रक्तबंध’ म्हणजे केवळ एकाच कुटुंबातील जैविक नाते नव्हे. लेखकाच्या मांडणीत त्याला अधिक व्यापक सामाजिक अर्थ प्राप्त होतो. जात वेगळी असली तरी रक्त एक असू शकते; परंतु त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे माणुसकीही एकच असते, हा विचार शीर्षकातून व्यक्त होतो.

कादंबरीतील अण्णाचा विचार या संदर्भात अत्यंत महत्त्वाचा आहे. बापाच्या रक्ताला वंशाचे मानचिन्ह आणि आईच्या रक्ताला कनिष्ठत्व देणारी समाजरचना लेखक प्रश्नांकित करतो. ‘आई कोणत्या जातीची आणि बाप कोणत्या जातीचा’ या आधारावर माणसाचे मूल्य ठरवणे किती कृत्रिम आहे, हे कादंबरी अधोरेखित करते.

म्हणून ‘रक्तबंध’ हे शीर्षक कथानकाला केवळ नाव देत नाही, तर संपूर्ण कादंबरीचा वैचारिक आशय एका शब्दात पकडते.

रायबा : सूड आणि अपराध यांच्या कात्रीत अडकलेला माणूस

रायबा ही कादंबरीतील सर्वांत गुंतागुंतीची व्यक्तिरेखा आहे.

तो सुरुवातीला अन्याय सहन करणारा, स्वाभिमानी आणि परिस्थितीशी झगडणारा माणूस म्हणून समोर येतो. त्याच्यावर खुनाचा आरोप होतो. प्रत्यक्षात चोरी करत आलेल्या व्यक्तीवर कुऱ्हाडीचा घाव करताना झालेल्या मृत्यूमुळे त्याचे आयुष्यच उलथून जाते.

नंतर त्याच्या मनात सूडाची भावना वाढत जाते. आपल्या मुलाच्या मृत्यूचा बदला घ्यायचा, या विचाराने तो विवेक गमावतो. बैराग्याचे रूप धारण करून तो आपल्या शत्रूंच्या जवळ जाण्याचा प्रयत्न करतो. देव, भूत, चमत्कार, श्रद्धा आणि भीती यांचा वापर करून तो शत्रूला जाळ्यात ओढण्याचा प्रयत्न करतो.

इथे लेखक रायबाला ‘नायक’ म्हणून गौरवित नाही. उलट त्याच्या मनातील अंधार वाचकांसमोर उघड करतो.

विशेषतः एकण्याच्या सांगण्यावर विश्वास ठेवून रायबाच्या मनात निर्माण झालेला सूड, त्यानंतरचा अपराधगंड आणि शेवटी आत्महत्येच्या टोकापर्यंत गेलेली मानसिक घुसळण ही व्यक्तिरेखा मानवी बनवते.

कादंबरीच्या शेवटच्या टप्प्यात रायबाला मिळणारी पाटीलकी त्याच्यासाठी आनंदापेक्षा अधिक मोठा नैतिक प्रश्न बनते. ज्याच्या वंशाचा त्याने नाश केला, त्याच घराण्यातून त्याला सन्मान मिळतो, ही जाणीव त्याला आतून पोखरते. त्यामुळे रायबाची व्यक्तिरेखा ‘अन्यायग्रस्त’ ते ‘सूडग्रस्त’ आणि ‘सूडग्रस्त’ ते ‘अपराधगंडाने विद्ध’ असा प्रवास करते.

हेदेखील वाचा: जागरण : एका शिक्षकाच्या आयुष्याचा संघर्षमय आणि अंतर्मुख करणारा दस्तऐवज

अण्णा पाटील : परिवर्तनाची सर्वांत प्रभावी व्यक्तिरेखा

कादंबरीतील सर्वांत महत्त्वाची आणि कलात्मकदृष्ट्या उठून दिसणारी व्यक्तिरेखा म्हणजे अण्णा पाटील.

सुरुवातीचा अण्णा हा जमीन, सत्ता, जात आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांचा विचार करणारा पाटील आहे. त्याच्यासाठी रायबा हा ‘कुळ’, ‘दलित’ आणि आपल्या सामाजिक चौकटीबाहेरील माणूस आहे.

परंतु म्हातारीकडून रायबा आपल्या रक्ताचा भाऊ असल्याचे समजल्यावर त्याच्या विचारविश्वात मोठी उलथापालथ होते.

रायबाची वस्ती जाळली गेल्यानंतर अण्णाच्या मनात निर्माण झालेला पश्चात्ताप हा कादंबरीतील अत्यंत प्रभावी प्रसंग आहे. त्याला जाणवते की ज्याला तो सामाजिकदृष्ट्या परका समजत होता, तो प्रत्यक्षात रक्ताने आपलाच आहे.

यापुढे अण्णाचे परिवर्तन केवळ वैयक्तिक राहत नाही. तो रायबाला आपला भाऊ मानण्यापासून पुढे जाऊन त्याच्या मुलाला दत्तक घेण्याचा निर्णय घेतो. हा निर्णय म्हणजे त्याच्या स्वतःच्या वाड्याविरुद्ध, जातीय मानसिकतेविरुद्ध आणि गावाच्या रूढ विचारांविरुद्ध उभे राहणे होय.

अण्णाच्या व्यक्तिरेखेचा उत्कर्ष असा की, शेवटी तो ‘पाटील’पेक्षा ‘माणूस’ होण्याचा निर्णय घेतो.

गिरजा : कादंबरीतील विवेकाचा आवाज

गिरजाची व्यक्तिरेखा तुलनेने शांत असली तरी तिचे महत्त्व फार मोठे आहे.

रायबाच्या सूडभावनेला लगाम घालणारी, त्याला पुन्हा पुन्हा माणुसकीची जाणीव करून देणारी व्यक्तिरेखा म्हणून गिरजा उभी राहते. विशेषतः रायबाने आणखी एक खून करण्याचा विचार केल्यावर ती त्याला त्याच्या पुतणीचा, चिमाचा आणि तिच्या संसाराचा विचार करण्यास भाग पाडते.

तिच्या संवादातून स्त्रीची केवळ सहन करणारी प्रतिमा दिसत नाही; उलट नैतिक विवेक जागा ठेवणारी स्त्री म्हणून ती समोर येते.

रायबाच्या मनातील हिंसेला गिरजा प्रश्न विचारते. त्यामुळे कादंबरीत पुरुषी सूडभावनेला मानवी संवेदनशीलतेची समांतर रेषा मिळते.

जातिव्यवस्थेवरील भाष्य

‘रक्तबंध’चे सर्वांत मोठे बलस्थान म्हणजे तिचा जातिव्यवस्थेवरील थेट प्रश्न.

लेखक उपदेशात्मक भाषेत जातिभेदावर भाष्य करण्याऐवजी ते कथानकातील घटनांमधून दाखवतो. एकीकडे रायबाला रक्ताच्या नात्याने जवळचा असूनही सामाजिकदृष्ट्या दूर ठेवले जाते; दुसरीकडे त्याच रक्तातून जन्मलेला अण्णा समाजात प्रतिष्ठित पाटील म्हणून जगतो.

ही विसंगती कादंबरीच्या केंद्रस्थानी आहे.

विशेषतः अण्णा आणि रायबा यांच्यातील अंतिम संवादात ‘बापाचे रक्त महत्त्वाचे आणि आईचे रक्त कनिष्ठ का?’ हा मूलभूत प्रश्न उभा राहतो. जात ही नैसर्गिक नसून माणसांनी निर्माण केलेली सामाजिक चौकट आहे, हा विचार त्या प्रसंगातून प्रकर्षाने व्यक्त होतो.

मात्र लेखकाचा दृष्टिकोन केवळ ‘जातिभेद चुकीचा आहे’ एवढ्यावर थांबत नाही. तो विचारतो—

माणसाला माणूस म्हणून स्वीकारण्यासाठी अजून किती पिढ्या लागणार?

हा प्रश्न कादंबरी संपल्यानंतरही वाचकाच्या मनात राहतो.

जमिनीचा संघर्ष आणि सत्तेचे राजकारण

कादंबरीत जमीन ही केवळ शेती नाही; ती सत्ता, प्रतिष्ठा, अस्तित्व आणि वारसाहक्काचे प्रतीक आहे.

रायबाच्या वस्तीचा प्रश्न, अण्णाच्या जमिनीचा प्रश्न, शामा आणि इतर पात्रांच्या मनातील स्वार्थ—या सगळ्यामुळे जमीन संघर्षाचे केंद्र बनते.

यातून ग्रामीण समाजातील एक वास्तव समोर येते : जमिनीवरचा हक्क गमावण्याची भीती अनेकदा माणसाला नात्यांपेक्षा स्वार्थाला महत्त्व देण्यास भाग पाडते.

या संघर्षामुळे कादंबरी केवळ जातीय कादंबरी राहत नाही; ती ग्रामीण सत्तासंबंधांचीही कादंबरी बनते.

भाषाशैली : मातीचा गंध घेऊन आलेली भाषा

‘रक्तबंध’चे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची भाषा.

कादंबरीतील संवादांमध्ये ग्रामीण बोलीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर झाला आहे. ‘हाय’, ‘न्हाय’, ‘म्हंजी’, ‘आवो’, ‘तुज्या’, ‘आमी’, ‘कायबी’ अशा बोलीतील शब्दांमुळे पात्रांचे सामाजिक आणि भौगोलिक जग जिवंत होते.

ही भाषा कृत्रिम वाटत नाही. ती पात्रांच्या स्वभावाचा भाग आहे.

विशेषतः रायबा, गिरजा, अण्णा, शामा, आबा शिंदे आदींच्या संवादांतून त्यांच्या मानसिकतेचा आणि सामाजिक स्तराचा अंदाज येतो.

लेखकाचे वर्णनात्मक लेखनही प्रभावी आहे. रात्र, नदी, शिवार, वस्ती, पडकं देऊळ, वारा, घुबड, टिटवी, चांदणं, रेल्वे स्टेशन या प्रतिमा कथानकातील तणाव वाढवतात.

शेवटच्या भागातील चांदण्या रात्रीचा प्रवास आणि रेल्वेकडे जाणारा रायबा यांचे वर्णन विशेषतः लक्षात राहते.

कादंबरीची रचना आणि कथनतंत्र

‘रक्तबंध’मध्ये लेखकाने रहस्य, सामाजिक संघर्ष आणि कौटुंबिक नाट्य यांची सांगड घातली आहे.

सुरुवातीला वाचकाला रायबाच्या आयुष्यातील संकटाभोवती कथा फिरते असे वाटते. नंतर खून, जमीन, शत्रुत्व, खोटी माहिती, बैराग्याचा वेष, सूड आणि रक्तसंबंध असे एकापाठोपाठ एक थर उलगडत जातात.

यामुळे वाचकाची उत्सुकता टिकून राहते.

विशेषतः कादंबरीतील काही प्रसंग चित्रपटाच्या दृश्यांप्रमाणे डोळ्यांसमोर उभे राहतात—

• रायबाचा पाठलाग आणि कुऱ्हाडीचा प्रसंग
• पोलिसांचा रायबाच्या वस्तीवर पडलेला वेढा
• रायबाच्या वस्तीची राखरांगोळी
• अण्णाला रक्तसंबंध समजण्याचा प्रसंग
• बैरागी बनलेला रायबा
• अण्णाने रायबाच्या मुलाला दत्तक घेण्याचा निर्णय
• शेवटचा रेल्वेप्रवास.

या प्रसंगांमुळे कादंबरीत नाट्यात्मकता आणि दृश्यात्मकता निर्माण होते.

कादंबरीचा शोकात्म शेवट

‘रक्तबंध’चा शेवट विशेष उल्लेखनीय आहे.

अण्णा रायबाला सामाजिक सन्मान मिळवून देतो. त्याच्या मुलाला पाटील घराण्यात स्थान देतो. वरकरणी रायबाच्या आयुष्यात विजय येतो. पण त्याच वेळी रायबाच्या मनात एक भयंकर सत्य जिवंत होते—आपल्या हातून झालेल्या पापाचे ओझे.

एकण्याच्या सांगण्यावरून त्याने जे केले, त्याचा परिणाम त्याच्याच आयुष्यावर उलटतो. गिरजा त्याला आणखी हिंसेपासून परावृत्त करते; तरीही अपराधगंड त्याला शांत बसू देत नाही.

शेवटी रायबा रेल्वेच्या मार्गावर येतो आणि आत्महत्येचा अत्यंत शोकात्म निर्णय घेतो.

हा शेवट वाचकाला अस्वस्थ करतो. कारण अण्णाने रक्तबंध पुन्हा जोडला असला, तरी रायबाच्या मनात साचलेली हिंसा आणि अपराधाची राख सहज पुसली जात नाही.

यातून कादंबरी एक महत्त्वाची जाणीव करून देते—

बाहेरचा अन्याय संपवणे तुलनेने सोपे असते; पण मनात निर्माण झालेल्या अपराधाचे ओझे उतरवणे फार कठीण असते.

कादंबरीची बलस्थाने

१. प्रभावी मध्यवर्ती आशय

जातिभेद आणि रक्तसंबंध या दोन धाग्यांभोवती संपूर्ण कथानक गुंफले आहे.

२. लक्षात राहणाऱ्या व्यक्तिरेखा

रायबा आणि अण्णा पाटील या व्यक्तिरेखांचा अंतर्गत संघर्ष कादंबरीचे मोठे बलस्थान आहे.

३. ग्रामीण जीवनाचे वास्तवदर्शी चित्रण

गाव, वस्ती, शिवार, पाटीलकी, जमीन, पोलीस, न्यायालय, गावगाडा यांचे चित्रण जिवंत आहे.

४. बोलीभाषेचा परिणामकारक वापर

भाषेमुळे कादंबरीला अस्सल ग्रामीण पोत प्राप्त होतो.

५. नाट्यपूर्ण प्रसंगरचना

कथेत सतत संघर्ष आणि उत्कंठा निर्माण करणारे प्रसंग आहेत.

६. सामाजिक प्रश्नाला मानवी चेहरा

लेखकाने जातिव्यवस्थेचा प्रश्न केवळ घोषणांमधून मांडलेला नाही; तो रायबा, अण्णा आणि त्यांच्या कुटुंबांच्या जीवनातून उभा केला आहे.

‘रक्तबंध’ नेमकी काय सांगते?

या कादंबरीचे मूलभूत सूत्र एका वाक्यात सांगायचे झाले तर—

जात माणसांना वेगळे करू शकते; पण रक्त, दुःख आणि माणुसकीची जाणीव त्यांना पुन्हा एकत्र आणू शकते.

मात्र लेखक इथे आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट सांगतो. नातं उशिरा ओळखलं तर त्याची किंमत फार मोठी असू शकते.

अण्णाला रायबा आपला भाऊ असल्याचे समजते; पण तोपर्यंत अनेक अन्याय घडून गेलेले असतात. रायबाला अण्णाची माणुसकी समजते; पण तोपर्यंत सूडाने त्याच्या मनात खोलवर घर केलेले असते.

म्हणूनच ‘रक्तबंध’ ही केवळ रक्ताची ओळख होण्याची कथा नाही; तर माणसाला माणूस म्हणून ओळखण्यास झालेल्या उशिराची शोकांतिका आहे.

समारोप

दि. बा. पाटील यांची ‘रक्तबंध’ ही ग्रामीण वास्तव, जातीय विषमता, जमीनसंबंध, कौटुंबिक सत्तासंघर्ष, सूड आणि माणुसकी यांचा वेध घेणारी सामाजिक आशयाची कादंबरी आहे. तिच्या केंद्रस्थानी रायबा आणि अण्णा पाटील यांचा संघर्ष असला, तरी त्या संघर्षातून जातिव्यवस्थेच्या मानसिक मुळांवर लेखकाने प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे.

कादंबरीचा खरा नायक एखादा एकटा पात्र नसून ‘माणुसकीची जाणीव’ आहे. अण्णाच्या मनात उशिरा का होईना, ती जागी होते; गिरजा रायबाच्या हिंसक वृत्तीसमोर तिचा आवाज उभा करते; आणि रायबा मात्र स्वतःच्या अपराधाच्या सावलीतून बाहेर पडू शकत नाही.

त्यामुळे ‘रक्तबंध’चा शेवट समाधान देत नाही; तो वाचकाच्या मनात अस्वस्थता निर्माण करतो. आणि साहित्याच्या दृष्टीने हीच त्याची मोठी ताकद आहे. कादंबरी संपते, पण ‘माणसाच्या रक्ताची किंमत जात ठरवणार की माणुसकी?’ हा प्रश्न मात्र संपत नाही.

एकूणात, ‘रक्तबंध’ ही ग्रामीण सामाजिक वास्तवाच्या पार्श्वभूमीवर जातिभेद, रक्तनाते आणि माणुसकी यांचा संघर्ष प्रभावीपणे मांडणारी, भावनिक आणि सामाजिक आशयाची कादंबरी म्हणून लक्षात राहते.