रब्बी हंगामात वाटाणा लागवड करून मिळवा चांगले उत्पादन! जाणून घ्या वाटाण्याचे सुधारित वाण, बियाण्यांचे प्रमाण, बीजप्रक्रिया, पेरणीचे अंतर, खत व्यवस्थापन आणि तण नियंत्रणाची योग्य पद्धत.
वाटाणा हे पौष्टिक गुणधर्मांनी समृद्ध असलेले आणि भारतीय आहारात विशेष स्थान असलेले कडधान्य पीक आहे. भाजी, उसळ, डाळ अशा विविध स्वरूपांत वाटाण्याचा वापर केला जातो. त्यामुळे बाजारपेठेत या पिकाला वर्षभर चांगली मागणी असते. रब्बी हंगामात वाटाण्याची लागवड करून शेतकऱ्यांना चांगले आर्थिक उत्पन्न मिळवण्याची संधी आहे. मात्र, त्यासाठी योग्य जमिनीची निवड, सुधारित वाणांची लागवड, बीजप्रक्रिया, खत व्यवस्थापन आणि पिकाची वेळेवर निगा राखणे आवश्यक आहे.
देशभरात रब्बी हंगामातील पिकांच्या पेरणीला सुरुवात झाली आहे. गहू आणि मोहरी ही या हंगामातील प्रमुख पिके असली, तरी वाटाण्यासारख्या कडधान्य पिकांनाही शेतकरी पसंती देतात. कमी कालावधीत उत्पादन देणारे आणि बाजारात चांगली मागणी असणारे वाटाणा पीक योग्य नियोजन केल्यास फायदेशीर ठरू शकते.
वाटाणा लागवडीसाठी योग्य जमीन आणि हवामान
वाटाणा हे थंड हवामानात चांगली वाढणारे रब्बी हंगामातील पीक आहे. या पिकाच्या लागवडीसाठी भुसभुशीत, मध्यम पोताची आणि विशेषतः पोयट्याची जमीन अधिक अनुकूल ठरते. अशा जमिनीत पाण्याचा निचरा चांगला होतो. तसेच मुळांना आवश्यक हवा मिळून पिकाची वाढ चांगली होते.
वाटाण्याच्या बियांची उगवण होण्यासाठी २२ अंश सेल्सिअस तापमान अनुकूल असते. तर पिकाच्या जोमदार वाढीसाठी १३ ते १८ अंश सेल्सिअस तापमान योग्य मानले जाते. मात्र, कडाक्याची थंडी आणि तुषार यांचा पिकावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः फुलोऱ्याच्या अवस्थेत तुषार पडल्यास फुलगळ होऊन उत्पादनात घट येण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे पिकाच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यांमध्ये शेतातील ओलावा योग्य राखणे आवश्यक आहे. जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि पिकाच्या गरजेनुसार हलके पाणी द्यावे. पाण्याचा अतिरेक टाळावा. योग्य पूर्वमशागत, पाण्याचे नियोजन आणि वेळेवर पीक व्यवस्थापन केल्यास पिकाचे संभाव्य नुकसान कमी करता येते.
बियाण्यांचे प्रमाण आणि बीजप्रक्रिया
वाटाण्याचे अपेक्षित उत्पादन मिळवण्यासाठी योग्य प्रमाणात बियाणे वापरणे आणि पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करणे महत्त्वाचे आहे.
- लवकर पक्व होणाऱ्या जाती : प्रति हेक्टर १०० ते १२० किलो बियाणे.
- मध्यम आणि उशिरा पक्व होणाऱ्या जाती : प्रति हेक्टर ८० ते ९० किलो बियाणे.
पेरणीपूर्वी बियाण्यांवर बीजप्रक्रिया करावी. यासाठी प्रति किलो बियाण्यास ३ ग्रॅम थायरम किंवा २ ग्रॅम बाविस्टीन या बुरशीनाशकाची प्रक्रिया करावी. त्यानंतर प्रति किलो बियाण्यास ३ ग्रॅम रायझोबियम जिवाणू संवर्धकाची प्रक्रिया करावी. यामुळे बियाण्यांचे संरक्षण होण्यास आणि पिकाच्या वाढीस मदत होते. बीजप्रक्रिया करताना संबंधित उत्पादनाच्या लेबलवरील सूचना पाळाव्यात.
पेरणीचे अंतर आणि योग्य पद्धत
वाटाण्याच्या जातींच्या वाढीच्या कालावधीनुसार पेरणीचे अंतर निश्चित करणे गरजेचे आहे.
- लवकर पक्व होणाऱ्या जाती : दोन ओळींतील अंतर ३० सेंमी आणि दोन रोपांतील अंतर ५ ते ६ सेंमी ठेवावे.
- मध्यम व उशिरा पक्व होणाऱ्या जाती : दोन ओळींतील अंतर ४५ सेंमी आणि दोन रोपांतील अंतर ८ ते १० सेंमी ठेवावे.
पेरणीपूर्वी शेताला पाणी देऊन वाफसा आल्यानंतर ५ ते ७ सेंमी खोलीवर बियाणे पेरावे. योग्य अंतर आणि खोली ठेवल्यामुळे रोपांची वाढ चांगली होण्यास मदत होते.
खत व्यवस्थापन असे करा
वाटाणा पिकाच्या चांगल्या वाढीसाठी जमिनीची मशागत करताना चांगले कुजलेले शेणखत मिसळावे. यासाठी प्रति हेक्टर २० टन शेणखत वापरण्याची शिफारस आहे.
रासायनिक खतांचा वापर करताना पेरणीच्या वेळी प्रति हेक्टर पुढील प्रमाणात खते द्यावीत.
- युरिया : ४० किलो
- सिंगल सुपर फॉस्फेट (एसएसपी) : ३७५ किलो
- म्युरेट ऑफ पोटॅश (एमओपी) : ५० किलो
खतांचा वापर करण्यापूर्वी माती परीक्षण करून जमिनीतील अन्नद्रव्यांची उपलब्धता तपासावी. त्यानुसार कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने खतांचे प्रमाण निश्चित करणे अधिक फायदेशीर ठरते.
वाटाण्याचे सुधारित वाण आणि त्यांची वैशिष्ट्ये
वाटाण्याचे अधिक उत्पादन मिळवण्यासाठी आपल्या भागातील हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि बाजारपेठेची मागणी लक्षात घेऊन सुधारित वाणांची निवड करावी. काही प्रमुख वाणांची वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे आहेत.
१. पूसा प्रगती :
या वाणाच्या शेंगांची लांबी ९ ते १० सेंमी असते. प्रत्येक शेंगेत साधारणतः ८ ते १० दाणे असतात. पेरणीनंतर ६० ते ६५ दिवसांत पहिली तोडणी करता येते. हा वाण भुरी रोगाला प्रतिकारक आहे. या वाणापासून प्रति हेक्टर सुमारे ७० क्विंटल हिरव्या शेंगांचे उत्पादन मिळू शकते.
२. पीएलएम-३ :
या वाणाच्या शेंगांची लांबी ८ ते १० सेंमी असून, प्रत्येक शेंगेत ८ ते १० दाणे असतात. पेरणीनंतर ६० ते ६५ दिवसांत पहिली तोडणी करता येते. या वाणापासून प्रति हेक्टर सुमारे ९० क्विंटल हिरव्या शेंगांचे उत्पादन मिळू शकते.
३. जवाहर मटर-३ :
टी-१९ आणि अलीबर्गर या जातींच्या संकरातून हा वाण विकसित करण्यात आला आहे. या वाणाच्या शेंगांची लांबी ६ ते ७ सेंमी असते. प्रत्येक शेंगेत सातपर्यंत दाणे असतात. या वाणापासून प्रति हेक्टर सुमारे ७५ क्विंटल हिरव्या शेंगांचे उत्पादन मिळते.
४. जवाहर मटर-४ :
हा वाण पेरणीनंतर सुमारे ७५ दिवसांत काढणीस तयार होतो. या वाणाच्या शेंगांची लांबी सुमारे ७ सेंमी असून, प्रत्येक शेंगेत सहा दाणे असतात. या वाणातील प्रथिनांचे प्रमाण २८.७ टक्क्यांपर्यंत असल्याचे नमूद केले आहे.
५. जवाहर मटर-१ :
जवाहरलाल नेहरू कृषी विद्यापीठाने हा वाण विकसित केला आहे. पेरणीनंतर ७० ते ८० दिवसांनी या वाणाची तोडणी सुरू करता येते. प्रति हेक्टर ९० ते १२० क्विंटल हिरव्या शेंगांचे उत्पादन मिळू शकते. प्रत्येक शेंगेत ८ ते ९ दाणे असतात. या वाणातील प्रथिनांचे प्रमाण २४.६ टक्क्यांपर्यंत आहे.
तण नियंत्रणासाठी सुरुवातीपासूनच काळजी घ्या
वाटाणा पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात तणांचा प्रादुर्भाव झाल्यास पिकाला आवश्यक अन्नद्रव्ये, पाणी आणि सूर्यप्रकाश पुरेशा प्रमाणात मिळत नाही. परिणामी रोपांची वाढ खुंटून उत्पादनात घट येऊ शकते. त्यामुळे पेरणीपासूनच तण नियंत्रणाकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.
पेरणीपूर्वी शेताला पाणी देऊन योग्य मशागत केल्यास जमिनीतील अनेक तणांचा नाश होण्यास मदत होते. रासायनिक पद्धतीने तण नियंत्रण करायचे असल्यास पेरणीनंतर ४८ तासांच्या आत पेंडिमेथालिन या तणनाशकाची प्रति हेक्टर ३.३ किलो मात्रा १,००० लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करण्याची शिफारस मूळ माहितीत दिली आहे.
मात्र, तणनाशकाची मात्रा आणि वापरण्याची पद्धत ही उत्पादनाच्या फॉर्म्युलेशननुसार बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्यक्ष वापरापूर्वी उत्पादनाचे लेबल व स्थानिक कृषी विद्यापीठाची शिफारस तपासावी.
नियोजनबद्ध व्यवस्थापनातून मिळवा चांगले उत्पादन
वाटाणा लागवड फायदेशीर ठरवण्यासाठी केवळ सुधारित वाणांची निवड पुरेशी नाही. त्यासोबत योग्य बीजप्रक्रिया, पेरणीचे अंतर, संतुलित खत व्यवस्थापन, पाण्याचे नियोजन आणि वेळेवर तण नियंत्रण या सर्व बाबी महत्त्वाच्या आहेत. पिकाच्या प्रत्येक अवस्थेत योग्य काळजी घेतल्यास उत्पादनाची गुणवत्ता आणि एकूण उत्पादकता वाढवण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी स्थानिक हवामान आणि जमिनीचा प्रकार लक्षात घेऊन कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली वाटाणा लागवडीचे नियोजन करावे.
महत्त्वाची टीप : या लेखातील खतांचे प्रमाण, बियाण्यांची मात्रा आणि तणनाशकाच्या वापराबाबतची माहिती मूळ संदर्भातील शिफारशींवर आधारित आहे. प्रत्यक्ष लागवडीपूर्वी स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाचा सल्ला घ्यावा. विशेषतः तणनाशकाचा वापर करताना उत्पादनाचे लेबल, पीक नोंदणी आणि अधिकृत शिफारशींचे पालन करावे.