अ‍ॅव्होकॅडो म्हणजेच बटर फ्रूटची लागवड कशी करावी? जाणून घ्या योग्य हवामान, जमिनीची निवड, फ्युएर्टे, हॅस, टीकेडी १ या जाती, खत व्यवस्थापन, लागवड अंतर आणि काढणीची शास्त्रीय पद्धत.
पौष्टिकतेने समृद्ध असलेल्या अ‍ॅव्होकॅडो फळाला ‘बटर फ्रूट’ म्हणूनही ओळखले जाते. योग्य हवामान, जमिनीची निवड, सुधारित जाती आणि शास्त्रीय लागवड पद्धतींचा अवलंब केल्यास या फळपिकाची लागवड फलोत्पादन क्षेत्रात एक पर्याय ठरू शकते. अ‍ॅव्होकॅडोची लागवड करताना रोपांची निवड, खत व्यवस्थापन आणि काढणीनंतरची हाताळणी याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.
अ‍ॅव्होकॅडोचे पौष्टिक महत्त्व
अ‍ॅव्होकॅडोचा उगम मध्य अमेरिकेत झाला असून, सध्या अनेक उष्णकटिबंधीय आणि उपोष्णकटिबंधीय देशांमध्ये या फळाची लागवड केली जाते. फळाचा गर मऊ, घट्ट आणि लोण्यासारखा असल्यामुळे त्याला ‘बटर फ्रूट’ असे म्हणतात. या फळामध्ये चरबीचे प्रमाण तुलनेने जास्त, तर साखरेचे प्रमाण कमी असते. दिलेल्या माहितीनुसार, १०० ग्रॅम अ‍ॅव्होकॅडोमध्ये सुमारे २६.४ ग्रॅम चरबी असते. त्यामुळे हे फळ पौष्टिक आहारातील एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. मात्र, मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनीही त्याचा आहारात समावेश करताना एकूण आहाराचे नियोजन आणि वैयक्तिक आरोग्यस्थिती विचारात घ्यावी.
हवामान आणि जमिनीची निवड महत्त्वाची
अ‍ॅव्होकॅडोच्या यशस्वी लागवडीसाठी हवामान आणि जमिनीची योग्य निवड करणे आवश्यक आहे. या पिकाचे मेक्सिकन, ग्वाटेमालन आणि वेस्ट इंडियन असे तीन प्रमुख प्रकार आहेत. प्रत्येक प्रकाराची हवामानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता वेगवेगळी असते.
वेस्ट इंडियन प्रकार दमट उष्णकटिबंधीय हवामानात चांगला वाढतो. दुसरीकडे, मेक्सिकन आणि ग्वाटेमालन प्रकारांची उपयुक्तता संबंधित प्रदेशातील तापमान आणि इतर हवामान घटकांवर अवलंबून असते. मेक्सिकन प्रकारातील काही झाडे तुलनेने कमी तापमान सहन करू शकतात. त्यामुळे स्थानिक हवामानाचा अभ्यास करूनच प्रकार आणि जात निवडावी.
अ‍ॅव्होकॅडोची लागवड विविध प्रकारच्या जमिनीत करता येते. मात्र, पाण्याचा निचरा न होणारी जमीन आणि क्षारयुक्त माती या पिकासाठी प्रतिकूल ठरतात. जमिनीत पाणी साचल्यास झाडांच्या मुळांना नुकसान होण्याची शक्यता असते. साधारणतः ५ ते ७ सामू (पीएच) असलेली, भुसभुशीत आणि उत्तम निचऱ्याची जमीन या पिकासाठी अनुकूल मानली जाते.
अ‍ॅव्होकॅडोचे तीन प्रमुख प्रकार
१. मेक्सिकन प्रकार : या प्रकारातील फळे आकाराने लहान असून, त्यांचे वजन साधारणतः २५० ग्रॅमपेक्षा कमी असते. फुलोऱ्यानंतर सहा ते आठ महिन्यांत फळे पिकतात. या प्रकारातील फळांमध्ये तेलाचे प्रमाण सुमारे ३० टक्क्यांपर्यंत असू शकते.
२. ग्वाटेमालन प्रकार : या प्रकारातील फळे तुलनेने मोठी असून, त्यांचे वजन ६०० ग्रॅमपर्यंत असू शकते. फुलोऱ्यानंतर नऊ ते बारा महिन्यांत फळे पिकतात. फळांमध्ये तेलाचे प्रमाण साधारणतः ८ ते १५ टक्के असते.
३. वेस्ट इंडियन प्रकार : या प्रकारातील फळे मध्यम आकाराची असतात. फुलोऱ्यानंतर साधारणतः नऊ महिन्यांनी ती पिकतात. फळांमध्ये तेलाचे प्रमाण तुलनेने कमी म्हणजे सुमारे ३ ते १० टक्के असते.
लागवडीसाठी कोणत्या जातींची निवड करावी?
अ‍ॅव्होकॅडोच्या विविध जातींची वाढ, फळांचा आकार, तेलाचे प्रमाण आणि हवामानानुसार अनुकूलता यांमध्ये फरक आढळतो. त्यामुळे लागवडीपूर्वी संबंधित प्रदेशासाठी योग्य जात निवडणे आवश्यक आहे.
फ्युएर्टे (Fuerte) : ही मेक्सिकन आणि ग्वाटेमालन प्रकारांच्या संकरातून विकसित झालेली लोकप्रिय जात आहे. फळे नाशपातीच्या आकाराची असून, त्यांचे वजन साधारणतः २२५ ते ४५० ग्रॅम असते. फळांमध्ये तेलाचे प्रमाण १८ ते २६ टक्के असते. ही जात थंडीला तुलनेने चांगला प्रतिकार करते आणि उपोष्णकटिबंधीय हवामानात चांगली वाढू शकते.
हॅस (Hass) : ग्वाटेमालन प्रकाराशी संबंधित ही जात मध्यम आकाराच्या, गोलसर फळांसाठी ओळखली जाते. फळे पिकल्यानंतर त्यांच्या सालीचा रंग जांभळट होतो. फ्युएर्टेच्या तुलनेत फळे लवकर पिकू शकतात. उपोष्णकटिबंधीय हवामानासाठी ही जात अधिक अनुकूल मानली जाते.
पोलॉक (Pollock) : वेस्ट इंडियन प्रकारातील या जातीची फळे मोठ्या आकाराची असतात. एका फळाचे वजन एक किलोग्रॅम किंवा त्याहून अधिक असू शकते. फळांमध्ये तेलाचे प्रमाण साधारणतः ३ ते ५ टक्के असते. उष्णकटिबंधीय हवामानात या जातीची लागवड करता येते.
पर्पल (Purple) : या जातीची फळे नाशपातीच्या आकाराची असून, त्यांच्या सालीचा रंग गडद लाल किंवा तपकिरी असतो. दमट उष्णकटिबंधीय प्रदेशात ही जात उपयुक्त ठरू शकते.
ग्रीन (Green) : ग्वाटेमालन प्रकारातील या जातीची फळे मोठी आणि लंबगोल असतात. फळांच्या सालीचा रंग पिवळसर हिरवा असतो. उपोष्णकटिबंधीय हवामानात या जातीची लागवड करता येते.
टीकेडी १ (TKD 1) : तामिळनाडू कृषी विद्यापीठाच्या थडियानकुडिसाई येथील फलोत्पादन संशोधन केंद्रात विकसित करण्यात आलेली ही जात मध्यम आकाराच्या, गोलसर फळांसाठी ओळखली जाते. झाडांची वाढ सरळ आणि अर्धविस्तारित स्वरूपाची असल्यामुळे योग्य व्यवस्थापनाखाली दाट लागवडीसाठी तिचा विचार करता येतो. उपलब्ध माहितीनुसार, एका झाडापासून सुमारे २६४ किलोग्रॅम उत्पादन मिळू शकते. फळांची चव गोड असून, त्यामध्ये चरबीचे प्रमाण २३.८ टक्के आणि प्रथिनांचे प्रमाण १.३५ टक्के असल्याचे नमूद केले आहे. प्रत्यक्ष उत्पादन हे हवामान, झाडाचे वय, परागीभवन आणि व्यवस्थापनावर अवलंबून असते.
अभिवृद्धी आणि रोपांची निर्मिती
अ‍ॅव्होकॅडोची अभिवृद्धी बियांद्वारे तसेच कलम बांधणीसारख्या वनस्पतिजन्य पद्धतींनी करता येते. बियांपासून तयार केलेल्या झाडांमध्ये मातृझाडाचे गुणधर्म तंतोतंत टिकतीलच असे नाही. त्यामुळे विशिष्ट जातीची वैशिष्ट्ये टिकवण्यासाठी कलम केलेल्या रोपांना प्राधान्य देणे उपयुक्त ठरते.
अ‍ॅव्होकॅडोच्या बियांची उगवणक्षमता कमी कालावधीपर्यंत टिकते. साधारणतः दोन ते तीन आठवड्यांच्या आत बियांची पेरणी करणे योग्य ठरते. बिया पीट किंवा वाळूमध्ये सुमारे ५ अंश सेल्सिअस तापमानात साठवून ठेवल्यास त्यांची उगवणक्षमता टिकवण्यास मदत होऊ शकते. पेरणीपूर्वी बियांचे बाह्य आवरण काढल्यास उगवण प्रक्रियेला गती मिळू शकते; मात्र, भ्रूणाला इजा होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
छाटकलम आणि कलम बांधणी या पद्धतींचाही वापर करता येतो. चिरकलम (क्लीफ्ट ग्राफ्टिंग), व्हिप अँड टंग ग्राफ्टिंग आणि व्हिप ग्राफ्टिंग या पद्धती उपयुक्त मानल्या जातात. मात्र, कलम बांधणीचे यश हे मातृझाडाची गुणवत्ता, खुंटाची निवड, कलम बांधण्याचे कौशल्य आणि पर्यावरणीय परिस्थितींवर अवलंबून असते.
लागवडीतील अंतर आणि झाडांची मांडणी
अ‍ॅव्होकॅडोच्या झाडांची लागवड करताना जातीचा वाढीचा वेग, झाडाचा विस्तार, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध जागा यांचा विचार करावा. साधारणतः दोन झाडांमध्ये ६ ते १२ मीटर अंतर ठेवले जाते. झाडांचा विस्तार मोठा असल्यास योग्य अंतर ठेवल्यामुळे सूर्यप्रकाश, हवा खेळती राहणे आणि बागेतील कामकाज सुलभ होते.
दाट लागवडीचा विचार करताना संबंधित जातीची वाढ, छाटणीची गरज आणि दीर्घकालीन व्यवस्थापनाचा खर्च लक्षात घ्यावा. केवळ जास्त झाडे लावण्यापेक्षा प्रत्येक झाडाला पुरेसा प्रकाश, पोषण आणि मुळांच्या वाढीसाठी जागा मिळणे महत्त्वाचे आहे.
खत आणि पोषण व्यवस्थापन
अ‍ॅव्होकॅडोच्या झाडांच्या वाढीसाठी संतुलित पोषण व्यवस्थापन आवश्यक आहे. विशेषतः नत्राची कमतरता झाल्यास झाडांची वाढ खुंटू शकते. पाने लहान होणे, पानांचा रंग पिवळसर पडणे आणि फळांचा आकार कमी राहणे ही कमतरतेची संभाव्य लक्षणे आहेत.
उपलब्ध माहितीनुसार, प्रति हेक्टर पोषक घटकांची पुढील प्रमाणे मात्रा नमूद करण्यात आली आहे :
- नत्र (N) : ४० किलोग्रॅम
- स्फुरद : २५ किलोग्रॅम
- पालाश : ६० किलोग्रॅम
- कॅल्शियम ऑक्साइड : ११.२ किलोग्रॅम
- मॅग्नेशियम ऑक्साइड : ९.२ किलोग्रॅम
महत्त्वाची सूचना : वरील मात्रा थेट खतांच्या अंतिम शिफारशी म्हणून वापरण्यापूर्वी त्यांचा आधार आणि एककांची खात्री करावी. प्रत्यक्ष खत व्यवस्थापनासाठी जमिनीची तपासणी, झाडांचे वय, उत्पादनाची पातळी आणि स्थानिक कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशी विचारात घ्याव्यात. पोषक घटकांची गरज झाडाच्या वाढीच्या टप्प्यानुसार बदलू शकते.
सेंद्रिय खतांचा योग्य वापर, जमिनीतील ओलावा टिकवणे आणि आवश्यकतेनुसार सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा पुरवठा करणे यामुळे झाडांची वाढ आणि जमिनीची सुपीकता टिकवण्यास मदत होते.
फळांची काढणी आणि साठवण
अ‍ॅव्होकॅडोची फळे झाडावर असताना पूर्णपणे मऊ होत नाहीत. झाडावरून काढल्यानंतर ती मऊ होऊन पिकण्याची प्रक्रिया सुरू होते. त्यामुळे काढणीची योग्य वेळ ओळखणे महत्त्वाचे आहे. फळांची जात, आकार, परिपक्वता आणि बाजारपेठेपर्यंतचा वाहतुकीचा कालावधी लक्षात घेऊन काढणी करावी.
फळे काढण्यासाठी हातातील कात्री किंवा लांब दांडीला जोडलेली कात्री आणि फळ पकडण्यासाठी पिशवी असलेले साधन वापरता येते. यामुळे फळांना इजा होण्याचा धोका कमी होतो. फळे जमिनीवर पडू नयेत किंवा एकमेकांवर आदळून खराब होऊ नयेत याची काळजी घ्यावी.
उपलब्ध माहितीनुसार, एका झाडापासून सरासरी १०० ते ५०० फळे मिळू शकतात. मात्र, उत्पादन हे झाडाचे वय, जात, परागीभवन, हवामान आणि बागेतील व्यवस्थापनानुसार बदलते. साधारणतः २० अंश सेल्सिअस तापमानात पूर्ण वाढ झालेली फळे सहा ते बारा दिवसांत पिकू शकतात. प्रत्यक्ष पक्व होण्याचा कालावधी जात आणि फळांच्या परिपक्वतेनुसार बदलतो.
अ‍ॅव्होकॅडो लागवडीपूर्वी या बाबी लक्षात ठेवा
अ‍ॅव्होकॅडो हे वेगळ्या चवीचे आणि पौष्टिकतेने समृद्ध असलेले फळपीक आहे. मात्र, त्याची लागवड सुरू करण्यापूर्वी आपल्या भागातील हवामान, जमिनीचा निचरा, योग्य जातींची उपलब्धता आणि बाजारपेठेतील मागणी यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. फळांना अपेक्षित बाजारभाव मिळेलच असे गृहीत न धरता विक्रीची व्यवस्था, वाहतूक, साठवण आणि काढणीनंतरची हाताळणी यांचे नियोजन करावे.
विशेषतः महाराष्ट्रातील उष्ण आणि तुलनेने कोरड्या भागांत व्यावसायिक लागवड करण्यापूर्वी स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन मर्यादित क्षेत्रावर प्रायोगिक लागवड करणे अधिक सुरक्षित ठरू शकते. योग्य जात, खात्रीशीर रोपे आणि शास्त्रीय व्यवस्थापन यांची सांगड घातल्यास अ‍ॅव्होकॅडोच्या लागवडीतील यशाची शक्यता वाढू शकते.