दयासागर बन्ने यांच्या ‘तिफण’ हायकूसंग्रहाचे सविस्तर परीक्षण. ग्रामीण जीवन, निसर्ग, शेती, माणुसकी, सामाजिक वास्तव आणि जीवनदर्शन यांचे अल्पाक्षरी हायकूंमधील प्रभावी चित्रण जाणून घ्या.
दयासागर बन्ने यांचा ‘तिफण’ हा हायकू संग्रह वाचताना सर्वप्रथम जाणवते ती त्यामागची निरीक्षणशील, संवेदनशील आणि मातीशी जोडलेली कवीदृष्टी. अल्पाक्षरांत मोठा आशय पकडणे हे हायकूचे मूलभूत आव्हान आहे. बन्ने यांनी निसर्ग, गावशिवार, माणसांचे व्यवहार, सुख-दुःख, नाती, सामाजिक विसंगती, जीवनसंघर्ष, पाणी, शेती आणि मानवी मन अशा विविध अनुभवक्षेत्रांतून हायकूची बीजे शोधली आहेत. म्हणूनच हा संग्रह केवळ हायकूंचा संच न राहता **जीवनाकडे पाहण्याच्या एका सजग ग्रामीण-मातीच्या दृष्टीचा दस्तऐवज बनतो.
‘तिफण’ हे नावच बोलके
संग्रहाचे नाव ‘तिफण’ हे विशेष अर्थपूर्ण आहे. तिफणीने शेतात बीजांची पेरणी होते; त्याचप्रमाणे कवीने आपल्या अनुभवांची, निरीक्षणांची आणि संवेदनांची बीजे तीन ओळींच्या छोट्या अवकाशात पेरली आहेत. या अर्थाने ‘तिफण’ ही शब्दांची आणि अनुभवांची पेरणी करणारी काव्यप्रतिमा ठरते.
संग्रहाच्या मलपृष्ठावर बाळासाहेब घोंगडे यांनी केलेली नोंदही याच वैशिष्ट्याला अधोरेखित करते. त्यांनी या हायकूंमध्ये आनंद, दुःख, नैसर्गिक आपत्ती, मानवी कृती आणि स्मृती यांसारखे क्षण पकडण्याची कवीची क्षमता नोंदवली आहे. त्यांच्या मते या रचनांमध्ये गुलाबाचा टवटवीतपणा आणि मोगऱ्याचा सुगंधही जाणवतो. ही प्रतिक्रिया संग्रहाच्या एकंदर स्वरूपाशी सुसंगत वाटते.
हायकू म्हणजे केवळ तीन ओळी नव्हेत
संग्रहाच्या सुरुवातीला हायकूच्या स्वरूपाविषयी आणि मराठीतील हायकूच्या वाटचालीविषयी विस्तृत विवेचन आहे. हायकूच्या पारंपरिक ५-७-५ अक्षररचनेबरोबरच मराठीत आशय, अभिव्यक्ती, लय आणि प्रतिमेला महत्त्व देत झालेल्या प्रयोगांची चर्चा तेथे केली आहे.
ही भूमिका महत्त्वाची आहे. कारण बन्ने यांच्या अनेक रचनांकडे केवळ ‘पाच-सात-पाच’ या गणिताच्या चौकटीतून पाहिले, तर त्यांच्या काव्यवैशिष्ट्याचा काही भाग दुर्लक्षित होऊ शकतो. त्यांच्या हायकूमध्ये अक्षरसंख्येपेक्षा क्षणाची पकड, प्रतिमा आणि शेवटच्या ओळीतून निर्माण होणारा अर्थविस्तार अधिक महत्त्वाचा ठरतो.
गावशिवार हा या संग्रहाचा आत्मप्रदेश
‘तिफण’मधील *‘गावशिवाराचे हायकू’* हा भाग विशेष लक्षवेधी आहे. कवीचा ग्रामीण परिसराशी असलेला जिव्हाळा या रचनांमधून प्रकर्षाने जाणवतो.
उदाहरणार्थ—
निंब कडू का गोड
खाऊन कशाला बघावं
त्याच्या सावलीत बसून ठरवावं
हा हायकू केवळ निंबाच्या चवीविषयी नाही. एखाद्या गोष्टीचे खरे मूल्य अनुभवातूनच कळते, हा जीवनविचार त्यातून सहजपणे व्यक्त होतो. निंबाची कडू चव आणि त्याची सावली—या दोन प्रतिमांमधून कवीने अनुभव आणि निर्णय यांचा सुंदर संबंध जोडला आहे.
दुसरीकडे—
राहत नाही जन्मभर
हातावर मेहंदीचा रंग
सुखाचा तसाच संग
येथे मेहंदीचा रंग ही अत्यंत परिचित प्रतिमा आहे; परंतु तिच्याशी सुखाची क्षणभंगुरता जोडल्यामुळे साध्या प्रतिमेला तत्त्वचिंतनाचा स्पर्श मिळतो.
‘उडे उंच, दुरावली मैना / झाड गदगदले / सारे क्षणापुरते आपले’ ही रचनाही लक्षात राहणारी आहे. मैनेचे उडून जाणे आणि झाडाचे गदगदणे यामधून माणसाच्या नात्यांतील अस्थिरता आणि ‘आपलेपणा’ किती क्षणभंगुर असतो, याचा अर्थ उमटतो.
निसर्ग हा फक्त देखावा नाही
बन्ने यांच्या हायकूमध्ये निसर्ग हा केवळ सुंदर दृश्य म्हणून येत नाही. *निसर्गातून माणसाचे तत्त्वज्ञान शोधण्याची प्रवृत्ती* येथे दिसते.
उदाहरणार्थ—
वार सोसूनही
झाडे हिरवी हसली
उन्हे मग कसली
येथे झाड हे संघर्षानंतरही जगण्याची उमेद राखणाऱ्या माणसाचे प्रतीक बनते. ‘हिरवी हसली’ या दोन शब्दांत प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करण्याची जीवनदृष्टी सामावते.
तसेच—
पानाफुलांचा बहर अगणित
झाडे करत नाहीत मोजदाद
माणसांचाच श्रेयासाठी वाद
हा हायकू तर मानवी स्वभावावर केलेले सूक्ष्म भाष्य आहे. निसर्ग निर्मिती करतो पण श्रेय मागत नाही, तर माणूस मात्र श्रेयासाठी वाद घालतो. ही तुलना सरळ आहे; पण तिच्यामागचा सामाजिक आशय स्पष्ट आणि परिणामकारक आहे.
सामाजिक वास्तवाची टोचणी
कवी केवळ निसर्गरम्य हायकू लिहीत नाही. समाजातील विसंगती, मानवी स्वार्थ आणि बदलते संबंध यांवरही तो भाष्य करतो.
वस्तू
प्रतिष्ठा ठरविली
माया आटली
ही अतिशय लहान रचना आहे; पण तिचा आशय मोठा आहे. वस्तूंच्या आधारे प्रतिष्ठा मोजली जाऊ लागली की माणुसकीतील माया कमी होते, हा आजच्या उपभोगवादी जीवनाचा अनुभव कवीने तीन ओळींत पकडला आहे.
तसाच—
पैसा ठरे
बाजारातली पत
सुटे शब्दसंगत
पैसा, बाजार आणि प्रतिष्ठा यांच्या बदलत्या समीकरणाकडे पाहणारा हा हायकू आहे. आर्थिक मूल्य वाढताना शब्दांचे, नात्यांचे आणि विश्वासाचे मूल्य कमी होण्याची शक्यता तो सूचित करतो.
पाणी आणि शेती : कवीच्या जगण्याशी जोडलेला विषय
‘तिफण’मधील अनेक प्रतिमा ग्रामीण जीवनातून आलेल्या आहेत. शेती, पाऊस, पाणी, विहिरी, बांध, ऊस, माळरान यांचे संदर्भ संग्रहाला विशिष्ट मातीचा गंध देतात.
विशेषतः—
ऊसाचा फड
बांधावरी कारले
गुण ना आले
आणि—
अंदाज चुकतो पावसाचा
यांसारख्या रचनांत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील अनिश्चितता आणि शेतकऱ्याच्या जगण्यातील निसर्गाधीनता जाणवते.
‘सत्यघटनांचे हायकू’ या विभागातही कवीने प्रत्यक्ष जीवनातील अनुभवांना हायकूच्या चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे संग्रहाचे जग केवळ कल्पनाविलासाचे न राहता प्रत्यक्ष अनुभवांच्या मातीशी जोडलेले राहते.
जीवनदर्शन हा संग्रहाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू
बन्ने यांना छोट्या प्रसंगातून मोठा अर्थ काढण्याची सवय आहे. उदाहरणार्थ—
एक डोंगर चढताच
पुढे आणखी दिसले
पाऊल दरीत पडले
यात जीवनातील यशानंतरही पुढील आव्हाने असतात, याची जाणीव आहे. ‘डोंगर’ आणि ‘दरी’ या परिचित प्रतिमा असल्या तरी शेवटची ओळ अचानक धक्का देते.
तसाच—
आयुष्याचं गणित तो
मांडायला चुकला
इतिहास होवून बसला
ही रचना मानवी नियोजन आणि काळाच्या अनपेक्षित वळणांवर भाष्य करते.
आणखी एक सुंदर उदाहरण—
कुणीतरी उदबत्ती सारखं
एकटंच जळत राहतं
म्हणून जग सुगंधी होतं
येथे त्यागाची प्रतिमा अत्यंत साधेपणाने आली आहे. स्वतः जळून इतरांना सुगंध देणारी उदबत्ती ही जुनी प्रतिमा असली तरी हायकूच्या संदर्भात ती भावनिक परिणाम साधते.
भाषा : साधी, बोलकी आणि प्रतिमानिष्ठ
‘तिफण’ची भाषा प्रामुख्याने *सहज, ग्रामीण बोलीच्या जवळ जाणारी आणि अनावश्यक अलंकारांपासून मुक्त* आहे. हायकूसारख्या अल्पाक्षरी प्रकारासाठी ही भाषा अनुकूल आहे.
कवी अवघड शब्द किंवा कृत्रिम तात्त्विक भाषा वापरण्याऐवजी *निंब, मैना, झाड, पाऊस, विहीर, बांध, ऊस, मेहंदी, उदबत्ती, चूल* अशा परिचित वस्तूंच्या प्रतिमांमधून अर्थ व्यक्त करतो. त्यामुळे हायकू वाचताना वाचकाला आधी प्रतिमा दिसते आणि नंतर तिच्यामागचा अर्थ उलगडतो.
हीच या संग्रहाची मोठी जमेची बाजू आहे.
एकूण मूल्यांकन
‘तिफण’चा सर्वांत महत्त्वाचा गुण म्हणजे तो *कृत्रिम हायकू लिहिण्याचा प्रयत्न करत नाही; तो जगलेल्या अनुभवातून हायकू शोधतो.* ग्रामीण परिसर, माणसे, निसर्ग, शेती, पाणी, नाती, संघर्ष आणि जीवनातील क्षणभंगुरता या सर्वांचा त्याच्या कवितेत सहज प्रवेश आहे.
दयासागर बन्ने यांच्या कवीमनाची तीन वैशिष्ट्ये विशेषत्वाने दिसतात—
निरीक्षण → प्रतिमा → जीवनार्थ.
एखादी घटना किंवा दृश्य ते पाहतात; त्यातून एखादी प्रतिमा उभी राहते आणि त्या प्रतिमेतून जीवनाचा एखादा अर्थ वाचकासमोर उलगडतो. ही प्रक्रिया यशस्वी झाली की हायकू लक्षात राहतो.
म्हणून ‘तिफण’ हा केवळ हायकूंचा संग्रह नसून अनुभवांच्या शेतात शब्दांची केलेली पेरणी आहे. काही ठिकाणी ही पेरणी अतिशय नेमकी आहे, काही ठिकाणी अजून कसदार होण्याची शक्यता आहे; परंतु संपूर्ण संग्रहातून जाणवणारी मातीशी असलेली नाळ, माणसांकडे पाहण्याची संवेदनशील दृष्टी आणि अल्प शब्दांत आशय पकडण्याची धडपड निश्चितच उल्लेखनीय आहे.
‘तिफण’मधील बीजे छोटी आहेत; पण त्यातून उगवणारा अर्थ अनेकदा तीन ओळींच्या पलीकडे पसरत जातो. हाच या संग्रहाचा खरा काव्यगुण आहे.
–मच्छिंद्र ऐनापुरे