पंतनगर विद्यापीठाच्या शास्त्रज्ञांनी जंगली मका आणि टिओसिंटेच्या जनुकीय गुणधर्मांचा वापर करून चारा मक्याच्या तीन सुधारित संकरित जाती विकसित केल्या आहेत. जाणून घ्या या संशोधनाचे फायदे.
पशुपालन करणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी दिलासादायक बातमी आहे. जनावरांसाठी पौष्टिक हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता वाढविण्याच्या दृष्टीने गोविंद बल्लभ पंत कृषी आणि तंत्रज्ञान विद्यापीठ, पंतनगर येथील शास्त्रज्ञांनी महत्त्वपूर्ण यश मिळवले आहे. जंगली मका आणि टिओसिंटे या वनस्पतींच्या जनुकीय गुणधर्मांचा उपयोग करून शास्त्रज्ञांनी चारा मक्याच्या तीन सुधारित संकरित जाती विकसित केल्या आहेत. पंत संकर चारा मका-1, पंत संकर चारा मका-2 आणि पंत संकर चारा मका-3 अशी या जातींची नावे आहेत. या संशोधनामुळे शेतकऱ्यांना चारा उत्पादनासाठी नवे पर्याय उपलब्ध होण्याबरोबरच पशुपालकांना जनावरांसाठी दर्जेदार हिरवा चारा मिळण्यास मदत होऊ शकते.
जनावरांचे आरोग्य चांगले राखण्यासाठी, दूध उत्पादनाची क्षमता टिकवून ठेवण्यासाठी आणि पशुपालन व्यवसायाची उत्पादकता वाढविण्यासाठी पौष्टिक हिरव्या चाऱ्याला विशेष महत्त्व आहे. मात्र, वर्षभर पुरेशा प्रमाणात चारा उपलब्ध करून देणे हे पशुपालकांसमोरील मोठे आव्हान असते. ही गरज लक्षात घेऊन पंतनगर विद्यापीठातील शास्त्रज्ञांनी अधिक चारा उत्पादन देणाऱ्या आणि दीर्घकाळ हिरव्या राहणाऱ्या मक्याच्या सुधारित जाती विकसित करण्यावर भर दिला आहे.
तीन सुधारित जातींची निर्मिती
पंतनगर विद्यापीठाच्या शास्त्रज्ञांनी विकसित केलेल्या तीन संकरित जातींमध्ये पंत संकर चारा मका-1, पंत संकर चारा मका-2 आणि पंत संकर चा-रा मका-3 यांचा समावेश आहे. यापैकी पहिल्या दोन जातींचे अधिकृतरीत्या विमोचन करण्यात आले असून, त्यांना भारत सरकारच्या राजपत्रात अधिसूचितही करण्यात आले आहे. तिसरी जात असलेल्या पंत संकर चारा मका-3 हिच्या राजपत्रातील अधिसूचनेची प्रक्रिया अद्याप सुरू आहे.
या जाती विकसित करण्यासाठी संशोधकांनी जंगली मका आणि टिओसिंटे या वनस्पतींच्या जनुकीय गुणधर्मांचा आधार घेतला आहे. टिओसिंटे ही मक्याशी जवळचे नाते असलेली जंगली वनस्पती आहे. तिच्यातील काही उपयुक्त जनुकीय गुणधर्मांचा वापर पीक सुधारणा संशोधनात केला जातो. या गुणधर्मांचा अभ्यास करून चा-रा उत्पादनाच्या दृष्टीने अधिक उपयुक्त ठरू शकतील, अशा संकरित जाती विकसित करण्यात शास्त्रज्ञांना यश आले आहे.
दर्जेदार चारा उत्पादनासाठी नवा पर्याय
चारा मक्याच्या या सुधारित जातींमुळे शेतकऱ्यांना पशुखाद्य निर्मितीसाठी चांगला पर्याय मिळू शकतो. हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता वाढल्यास जनावरांच्या आहाराचे नियोजन करणे अधिक सोयीचे होईल. त्याचबरोबर चाऱ्याची कमतरता भासणाऱ्या काळात पशुपालकांना काही प्रमाणात दिलासा मिळण्याची शक्यता आहे.
मात्र, या जातींपासून मिळणारे प्रत्यक्ष उत्पादन स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार, मातीची सुपीकता, पाण्याची उपलब्धता आणि लागवडीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या कृषी तंत्रज्ञानावर अवलंबून असेल. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी आपल्या भागातील परिस्थिती आणि विद्यापीठाच्या शिफारशी लक्षात घेऊन लागवडीचे नियोजन करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
संकरित बियाणे उत्पादनाचे तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर भर
या तिन्ही जाती विकसित केल्यानंतर आता विद्यापीठातील शास्त्रज्ञ त्यांच्यासाठी संकरित बियाणे उत्पादनाचे तंत्रज्ञान विकसित करण्याच्या कामाला लागले आहेत. या तंत्रज्ञानाचे व्यावसायिकीकरण करून ते शेतकऱ्यांसाठी उपलब्ध करून देण्याचेही प्रयत्न सुरू आहेत.
संकरित बियाणे उत्पादनाचे तंत्रज्ञान यशस्वीरीत्या विकसित झाल्यास या सुधारित जातींचे बियाणे व्यावसायिक स्तरावर तयार करणे शक्य होणार आहे. त्यामुळे संशोधनातून विकसित झालेल्या या जातींचा लाभ प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग मोकळा होईल. शेतकऱ्यांना आपल्या भागातील हवामान, जमिनीची स्थिती आणि चाऱ्याची गरज यानुसार योग्य जातीची निवड करता येईल.
कुलगुरूंकडून संशोधनाची पाहणी
दरम्यान, पंतनगर विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. शिवेंद्र कुमार कश्यप यांनी पीक संशोधन केंद्रातील मका प्रजनन आणि बियाणे उत्पादनाच्या प्रायोगिक क्षेत्राला भेट देऊन पाहणी केली. यावेळी त्यांनी शास्त्रज्ञांकडून चा-रा मक्याच्या विकसित केलेल्या जाती आणि त्यासंदर्भातील संशोधनाच्या प्रगतीची सविस्तर माहिती घेतली.
संकरित बियाणे उत्पादनाचे तंत्रज्ञान विकसित करणे, तसेच या जातींशी संबंधित संशोधनाचे व्यावसायिकीकरण करण्याच्या शक्यतांवर त्यांनी शास्त्रज्ञांशी चर्चा केली. संशोधन पथकाच्या प्रयत्नांचे कौतुक करताना त्यांनी संशोधन कार्य अधिक प्रभावीपणे पुढे नेण्यासाठी आवश्यक मार्गदर्शनही केले. विद्यापीठात विकसित झालेल्या सुधारित जाती आणि त्यांच्याशी संबंधित तंत्रज्ञान अधिकाधिक शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.
पशुपालन व्यवसायाला मिळू शकते बळ
पंतनगर विद्यापीठातील शास्त्रज्ञांनी विकसित केलेल्या चारा मक्याच्या तीन सुधारित संकरित जाती चा-रा उत्पादन आणि पशुखाद्य व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण ठरू शकतात. दर्जेदार हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता वाढल्यास जनावरांच्या पोषणाची गरज भागविण्यास मदत होईल. तसेच चाऱ्याचे योग्य नियोजन करून पशुपालनावरील खर्च नियंत्रित ठेवण्याची संधीही पशुपालकांना मिळू शकते.
मात्र, या संशोधनाचा प्रत्यक्ष फायदा शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी सुधारित बियाण्यांची पुरेशा प्रमाणात उपलब्धता, विविध भौगोलिक क्षेत्रांतील लागवडीसाठी त्यांची उपयुक्तता आणि पीक व्यवस्थापनासंबंधी मार्गदर्शन आवश्यक आहे. विद्यापीठाचे बियाणे उत्पादन आणि तंत्रज्ञानाच्या व्यावसायिकीकरणाचे प्रयत्न यशस्वी झाल्यास चा-रा उत्पादन वाढविण्यासाठी शेतकऱ्यांना आणखी तीन पर्याय उपलब्ध होऊ शकतील. पर्यायाने पशुपालन व्यवसाय अधिक सक्षम करण्याच्या दिशेने हे संशोधन महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.