भारतात मधुमेहाचे रुग्ण वाढत आहेत. मधुमेहाची सुरुवातीची लक्षणे, रक्तशर्करा तपासणी, योग्य आहार, व्यायाम आणि शरीरावरील दुष्परिणाम याविषयी जाणून घ्या.
बदलती जीवनशैली, आहाराच्या चुकीच्या सवयी आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यामुळे देशात मधुमेहाच्या रुग्णांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे. विशेष म्हणजे, हा आजार आता केवळ ज्येष्ठ नागरिकांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. तरुणांसह लहान मुलांमध्येही मधुमेहाचा धोका वाढताना दिसत आहे. सतत तहान लागणे, वारंवार लघवीला जाणे, विनाकारण थकवा जाणवणे, दृष्टी धूसर होणे यांसारखी लक्षणे या आजाराची सुरुवातीची चिन्हे असू शकतात. त्यामुळे मधुमेहाची लक्षणे ओळखणे, वेळोवेळी रक्तातील साखरेची तपासणी करणे आणि जीवनशैलीत आवश्यक बदल करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
भारतात मधुमेहाच्या रुग्णांची संख्या चिंताजनक
भारतात मधुमेहाची समस्या किती गंभीर बनत आहे, हे २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ‘डायबिटीज ॲटलस’च्या अहवालावरून स्पष्ट होते. या अहवालानुसार, देशात २० ते ७९ वयोगटातील सुमारे ९ कोटी लोक मधुमेहाने ग्रस्त होते. तर जवळपास १३.६ कोटी लोक मधुमेहपूर्व अवस्थेत (प्री-डायबिटीज) होते.
प्री-डायबिटीज म्हणजे रक्तातील साखरेची पातळी सामान्यपेक्षा जास्त असते; मात्र ती मधुमेहाच्या निदानासाठी आवश्यक असलेल्या मर्यादेपर्यंत पोहोचलेली नसते. या अवस्थेतील व्यक्तींना भविष्यात टाइप-२ मधुमेह होण्याचा धोका अधिक असतो. योग्य आहार, नियमित व्यायाम आणि वजन नियंत्रणाच्या माध्यमातून हा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
त्यामुळे केवळ मधुमेहाचे रुग्णच नव्हे, तर निरोगी व्यक्तींनीही आपल्या आरोग्याबाबत जागरूक राहणे आवश्यक आहे.
बदलती जीवनशैली मधुमेहाला आमंत्रण
गेल्या दोन ते तीन दशकांत मानवी जीवनशैलीत मोठ्या प्रमाणात बदल झाले आहेत. पूर्वी दैनंदिन जीवनातील बहुतांश कामे स्वतः करावी लागत असल्याने शरीराची नियमित हालचाल होत असे. शारीरिक श्रम हा दिनक्रमाचा अविभाज्य भाग होता. मात्र, आधुनिक उपकरणे, वाहनांचा वाढता वापर आणि आरामदायी जीवनशैलीमुळे शारीरिक हालचालींचे प्रमाण कमी झाले आहे.
दीर्घकाळ एकाच ठिकाणी बसून काम करणे, कमी अंतरासाठीही वाहनांचा वापर करणे, जिन्यांऐवजी लिफ्टचा पर्याय निवडणे, नियमित व्यायाम न करणे आणि मिठाई, शीतपेये तसेच जंक फूडचे अतिसेवन या सवयी आरोग्यासाठी घातक ठरत आहेत.
शरीराला आवश्यकतेपेक्षा अधिक कॅलरी मिळाल्या आणि त्यांचा पुरेसा वापर झाला नाही, तर अतिरिक्त ऊर्जा चरबीच्या स्वरूपात साठू लागते. विशेषतः पोटाभोवती चरबी जमा होऊन वजन वाढते. यामुळे शरीरातील इन्सुलिनची कार्यक्षमता कमी होण्याचा अर्थात इन्सुलिन प्रतिरोधाचा धोका वाढतो. परिणामी, रक्तातील साखरेचे नियंत्रण बिघडू शकते.
याशिवाय, रात्री उशिरापर्यंत मोबाईलचा वापर करणे, पुरेशी झोप न मिळणे, मानसिक ताण, अनियमित दिनचर्या आणि कुटुंबातील मधुमेहाचा पूर्वेतिहास हीदेखील मधुमेहाच्या धोक्याशी संबंधित महत्त्वाची कारणे आहेत.
मधुमेहाची सुरुवातीची लक्षणे कोणती?
मधुमेहाची लक्षणे सुरुवातीला सौम्य असू शकतात. त्यामुळे अनेकदा रुग्णांना आजार झाल्याचे उशिरा लक्षात येते. पुढील लक्षणे दिसल्यास वेळीच सावध होणे आवश्यक आहे.
- वारंवार तहान लागणे आणि घसा कोरडा पडणे.
- रात्री वारंवार लघवीसाठी उठावे लागणे.
- नेहमीपेक्षा अधिक भूक लागणे.
- पुरेशी विश्रांती घेऊनही थकवा आणि अशक्तपणा जाणवणे.
- दृष्टी धूसर होणे.
- हात-पायांना मुंग्या येणे किंवा सुन्नपणा जाणवणे.
- कोणताही विशेष प्रयत्न न करता वजन कमी होणे.
- जखमा भरून येण्यास विलंब होणे.
विशेष म्हणजे, टाइप-२ मधुमेहाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात अनेकदा कोणतीही ठळक लक्षणे दिसत नाहीत. त्यामुळे लक्षणे नसली तरी वय, वजन, कौटुंबिक इतिहास आणि इतर जोखीम घटकांनुसार डॉक्टरांच्या सल्ल्याने रक्तातील साखरेची तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
रक्तातील साखरेची तपासणी कधी आणि कशी करावी?
मधुमेहाचे निदान करण्यासाठी फास्टिंग ब्लड शुगर, जेवणानंतरची रक्तशर्करा आणि एचबीए१सी (HbA1c) या तपासण्या केल्या जातात.
एचबीए१सी ही तपासणी मागील साधारण दोन ते तीन महिन्यांतील रक्तातील साखरेची सरासरी स्थिती दर्शवते. या तपासणीचे प्रमाण पुढीलप्रमाणे समजले जाते.
- ५.७ टक्क्यांपेक्षा कमी: सामान्य रक्तशर्करेची श्रेणी.
- ५.७ ते ६.४ टक्के: मधुमेहपूर्व अवस्था (प्री-डायबिटीज).
- ६.५ टक्के किंवा अधिक: मधुमेहाची शक्यता; निदानासाठी आवश्यकतेनुसार पुन्हा तपासणी केली जाते.
फास्टिंग ब्लड शुगर १२६ मिलीग्रॅम प्रति डेसीलिटर किंवा त्यापेक्षा अधिक असल्यास मधुमेहाचा संशय व्यक्त केला जातो. जेवणानंतर दोन तासांनी केलेल्या सामान्य चाचणीपेक्षा प्रमाणित ग्लुकोज टॉलरन्स टेस्टचे निकष वेगळे असतात. त्यामुळे केवळ एका तपासणीच्या आकड्यावरून स्वतःहून निष्कर्ष काढू नये.
रक्तातील साखरेची पातळी वाढलेली आढळल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन आवश्यक तपासण्या कराव्यात. गरजेनुसार मधुमेहतज्ज्ञ किंवा अंतःस्रावतज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घ्यावे.
मधुमेहाच्या रुग्णांनी आहारात काय खावे?
मधुमेह नियंत्रणात ठेवण्यासाठी औषधोपचारांइतकाच संतुलित आहार महत्त्वाचा आहे. आहारात तंतुमय पदार्थ, प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि खनिजांचा योग्य समावेश असावा.
१. भरड धान्यांना प्राधान्य द्या : ज्वारी, बाजरी, नाचणी, सावा आणि कांगणी यांसारख्या भरड धान्यांचा आहारात समावेश करावा. या धान्यांमधील तंतुमय घटकांमुळे पचनक्रिया आणि रक्तातील साखरेचे नियंत्रण राखण्यास मदत होऊ शकते.
२. हिरव्या भाज्या आणि पालेभाज्या खा : मेथी, पालक, शेपू, दुधी भोपळा, कारले, दोडका आणि इतर हंगामी भाज्यांचा आहारात समावेश करावा.
३. संपूर्ण फळे खाण्यास प्राधान्य द्या : संत्री, मोसंबी, पेरू, सफरचंद आणि इतर कमी गोड फळे योग्य प्रमाणात खाता येतात. फळांचा रस पिण्याऐवजी संपूर्ण फळ खाणे अधिक फायदेशीर ठरते. कारण फळांमधील तंतुमय घटक रक्तातील साखरेची वाढ नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतात.
४. कडधान्ये आणि सुकामेवा खा : मूग, मटकी, हरभरा, मसूर, बदाम आणि अक्रोड यांचा योग्य प्रमाणात आहारात समावेश करावा. जवस, भोपळ्याच्या बिया आणि सूर्यफुलाच्या बियाही उपयुक्त ठरतात.
५. गोड पदार्थांचे प्रमाण मर्यादित ठेवा : आंबा, केळी, चिकू आणि लिची यांसारखी फळे पूर्णपणे टाळण्याची आवश्यकता नसली तरी त्यांचे प्रमाण आणि सेवनाची वारंवारता नियंत्रित ठेवावी.
६. जेवणाचे प्रमाण आणि वेळ सांभाळा : एकाच वेळी भरपूर अन्न खाण्याऐवजी योग्य प्रमाणात संतुलित आहार घ्यावा. मल्टिग्रेन पिठाच्या पोळ्या, डाळी, भाज्या आणि योग्य प्रमाणात भात यांचा समावेश करता येतो.
तांदूळ शिजवल्यानंतर त्यातील पेज काढल्याने रक्तातील साखरेवर होणारा परिणाम निश्चितपणे कमी होतो, असे मानणे योग्य नाही. भाताचे प्रमाण, त्याचा प्रकार आणि संपूर्ण जेवणातील इतर पदार्थ यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
नियमित व्यायाम आणि चालण्याची सवय लावा
मधुमेह नियंत्रणासाठी आहारासोबत शारीरिक हालचालींनाही महत्त्व द्यावे. दररोज किमान ३० मिनिटे वेगाने चालणे, सायकल चालवणे, पोहणे किंवा आपल्या क्षमतेनुसार इतर व्यायाम करणे फायदेशीर ठरते.
योगासने, प्राणायाम आणि हलका व्यायाम यांचाही दिनचर्येत समावेश करता येतो. मात्र, व्यायामाची तीव्रता व कालावधी वय, आरोग्यस्थिती आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार ठरवावा.
नियमित व्यायामामुळे वजन नियंत्रणात राहण्यास, इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारण्यास आणि रक्तातील साखरेची पातळी संतुलित ठेवण्यास मदत होते.
औषधे घेताना ही खबरदारी घ्या
मधुमेहाच्या रुग्णांनी डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे नियमित घ्यावीत. रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रणात आली म्हणून स्वतःहून औषधे बंद करू नयेत किंवा त्यांच्या मात्रेत बदल करू नये.
काही रुग्णांमध्ये औषधे किंवा इन्सुलिनमुळे रक्तातील साखर अचानक कमी होण्याची (हायपोग्लायसेमिया) समस्या उद्भवू शकते. अशा वेळी घाम येणे, हात थरथरणे, अचानक भूक लागणे, चक्कर येणे, धडधड वाढणे किंवा गोंधळल्यासारखे वाटणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.
रक्तातील साखर ७० मिलीग्रॅम प्रति डेसीलिटरपेक्षा कमी असल्यास आणि रुग्ण शुद्धीत असून व्यवस्थित गिळू शकत असल्यास डॉक्टरांनी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार १५ ग्रॅम जलद शोषली जाणारी साखर द्यावी. साधारण १५ मिनिटांनी पुन्हा रक्तशर्करा तपासावी. ती कमीच असल्यास ही प्रक्रिया पुन्हा करावी. रुग्ण बेशुद्ध असल्यास तोंडाने साखर किंवा पाणी देऊ नये. तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.
मधुमेहाचा शरीरातील विविध अवयवांवर होतो परिणाम
रक्तातील साखरेचे प्रमाण दीर्घकाळ नियंत्रणाबाहेर राहिल्यास शरीरातील अनेक महत्त्वाच्या अवयवांवर त्याचे दुष्परिणाम होऊ शकतात.
१. पायांच्या नसांवर परिणाम : मधुमेहामुळे नसांचे नुकसान होऊन पायांना मुंग्या येणे, सुन्नपणा, जळजळ किंवा वेदना जाणवू शकतात. पायांना झालेल्या जखमा लक्षात न आल्याने संसर्गाचा धोका वाढू शकतो.
२. हृदयविकाराचा धोका : मधुमेहामुळे हृदय आणि रक्तवाहिन्यांचे विकार होण्याचा धोका वाढतो. रक्तवाहिन्यांमध्ये चरबीचे थर जमा होण्याची शक्यता वाढल्याने हृदयविकाराचा झटका आणि स्ट्रोकचा धोका निर्माण होऊ शकतो.
३. डोळ्यांवर परिणाम : मधुमेहामुळे डोळ्यांच्या पडद्यावरील म्हणजेच रेटिनातील रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होऊ शकते. याला डायबेटिक रेटिनोपॅथी म्हणतात. वेळेवर उपचार न झाल्यास दृष्टी कमी होण्याचा धोका असतो.
४. मूत्रपिंडांचे विकार : दीर्घकाळ रक्तातील साखर वाढलेली राहिल्यास मूत्रपिंडांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो. लघवीत प्रथिने आढळणे हे मूत्रपिंडांच्या नुकसानीचे सुरुवातीचे लक्षण असू शकते.
५. तोंड आणि हिरड्यांच्या समस्या : मधुमेहामुळे हिरड्यांना संसर्ग होण्याची शक्यता वाढते. तोंड कोरडे पडणे आणि दातांच्या समस्या उद्भवू शकतात.
६. त्वचेचे विकार : त्वचा कोरडी पडणे, खाज येणे आणि बुरशीजन्य संसर्ग होण्याचा धोका वाढू शकतो.
७. जखमा भरून येण्यास विलंब : रक्तातील साखरेचे प्रमाण जास्त असल्यास जखमा भरून येण्याची प्रक्रिया मंदावू शकते. त्यामुळे पायांची नियमित तपासणी करणे आणि कोणतीही जखम झाल्यास तातडीने उपचार घेणे आवश्यक आहे.
मुलांमधील मधुमेहाची समस्या चिंताजनक
मधुमेहाचा धोका आता लहान मुलांमध्येही वाढताना दिसत आहे. मुलांमध्ये टाइप-१ मधुमेह हा प्रामुख्याने शरीरातील इन्सुलिन तयार करणाऱ्या पेशींवर रोगप्रतिकारक यंत्रणेने केलेल्या हल्ल्यामुळे होतो. तर लठ्ठपणा, चुकीचा आहार, आनुवंशिकता आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यांसारख्या घटकांमुळे काही मुलांमध्ये टाइप-२ मधुमेहाचाही धोका वाढू शकतो.
आजकाल मुलांच्या आहारात वेफर्स, चॉकलेट, केक, पेस्ट्री, पिझ्झा, बर्गर आणि शीतपेयांचे प्रमाण वाढले आहे. त्याचबरोबर मैदानी खेळांऐवजी मोबाईल आणि टीव्हीसमोर अधिक वेळ घालवण्याची सवयही वाढत आहे. परिणामी, मुलांमध्ये लठ्ठपणाची समस्या निर्माण होत असून भविष्यात मधुमेहासह इतर चयापचयविषयक विकारांचा धोका वाढू शकतो.
पालकांनी मुलांच्या आहाराकडे विशेष लक्ष द्यावे. चॉकलेट आणि वेफर्सऐवजी हंगामी फळे, भाजलेले मखाणे, कडधान्ये आणि पौष्टिक घरगुती पदार्थ द्यावेत. मुलांना दररोज मैदानी खेळ खेळण्यासाठी, सायकल चालवण्यासाठी आणि शारीरिक हालचाली करण्यासाठी प्रोत्साहित करावे.
मधुमेहापासून बचावासाठी आजपासूनच बदला जीवनशैली
रक्तातील साखरेची पातळी सध्या सामान्य असली तरी आरोग्यदायी सवयी अंगीकारण्यास उशीर करू नये. मधुमेहाचा धोका कमी करण्यासाठी पुढील गोष्टींचे पालन करणे आवश्यक आहे.
- साखरयुक्त शीतपेये आणि गोड पदार्थांचे सेवन कमी करा.
- मैदा, प्रक्रिया केलेले पदार्थ आणि जंक फूड टाळा.
- तंतुमय पदार्थ, प्रथिने आणि भाज्यांचा आहारात समावेश करा.
- ज्वारी, बाजरी आणि नाचणीसारख्या भरड धान्यांना प्राधान्य द्या.
- दररोज नियमित व्यायाम आणि चालण्याची सवय लावा.
- वजन आणि कमरेचा घेर नियंत्रणात ठेवा.
- पुरेशी झोप घ्या आणि मानसिक ताण कमी करण्याचा प्रयत्न करा.
- वय, वजन आणि जोखीम घटकांनुसार डॉक्टरांच्या सल्ल्याने रक्तातील साखरेची तपासणी करा.
मधुमेह हा दीर्घकालीन आजार असला तरी योग्य आहार, नियमित व्यायाम, वेळेवर तपासणी आणि डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखालील उपचार यांच्या मदतीने तो प्रभावीपणे नियंत्रणात ठेवता येतो. त्यामुळे आजाराची लक्षणे दिसण्याची वाट न पाहता निरोगी जीवनशैलीचा स्वीकार करणे हाच मधुमेहापासून बचावाचा सर्वांत महत्त्वाचा मार्ग आहे.
टीप : हा लेख केवळ आरोग्यविषयक जनजागृतीसाठी आहे. मधुमेहाचे निदान, तपासण्या आणि उपचारांसाठी पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.