बदलती जीवनशैली, जंक फूड आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यामुळे लहान मुलांसह प्रौढांमध्ये फॅटी लिव्हरचा धोका वाढत आहे. फॅटी लिव्हरची कारणे, लक्षणे, गंभीर परिणाम आणि प्रतिबंधात्मक उपाय जाणून घ्या.
आपल्या देशातच नव्हे, तर जगभरात फॅटी लिव्हरच्या रुग्णांची संख्या झपाट्याने वाढत आहे. विशेष चिंतेची बाब म्हणजे, आतापर्यंत प्रामुख्याने प्रौढांमध्ये आढळणारा हा आजार आता लहान मुलांनाही आपल्या विळख्यात घेत आहे. बदलती जीवनशैली, चुकीच्या आहारपद्धती आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यामुळे ही समस्या अधिक गंभीर बनत चालली आहे. त्यामुळे फॅटी लिव्हरची कारणे, लक्षणे, संभाव्य धोके आणि प्रतिबंधात्मक उपाय समजून घेणे प्रत्येकासाठी आवश्यक झाले आहे.
अलीकडच्या काही वर्षांत सर्वच वयोगटांतील लोकांच्या जीवनशैलीत मोठे बदल झाले आहेत. विशेषतः खाण्यापिण्याच्या सवयी पूर्णपणे बदलल्या आहेत. पौष्टिक आहारापेक्षा चवीला प्राधान्य देण्याची प्रवृत्ती वाढली असून, जंक फूड आणि प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांनी रोजच्या आहारात महत्त्वाचे स्थान मिळवले आहे. दुसरीकडे, शारीरिक श्रम कमी झाले असून बैठी जीवनशैली सर्वसामान्य बनली आहे. या बदलांचा आरोग्यावर विपरीत परिणाम होत आहे. विशेषतः लहान मुले पारंपरिक आणि सकस आहारापासून दूर जात असल्याने त्यांच्या आरोग्यापुढे नवी आव्हाने उभी राहत आहेत. त्यापैकीच एक म्हणजे फॅटी लिव्हर.
आकडेवारी चिंताजनक; भारतातही मोठे संकट
फॅटी लिव्हरच्या वाढत्या प्रसाराची आकडेवारी धक्कादायक आहे. अंदाजानुसार, २०३० पर्यंत जगभरातील सुमारे ३५ कोटी ७० लाख लोक या आजाराने ग्रस्त असण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. भारतातील प्रौढ लोकसंख्येपैकी जवळपास ३८ ते ४० टक्के लोकांना फॅटी लिव्हरचा त्रास असल्याचे सांगितले जाते. या समस्येचे गांभीर्य लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने २०२१ मध्ये असंसर्गजन्य रोग नियंत्रण कार्यक्रमात फॅटी लिव्हरचा समावेश केला. प्राथमिक आरोग्यसेवेच्या स्तरावर या आजाराची तपासणी करण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वेही जारी करण्यात आली.
वास्तविक, यकृताच्या पेशींमध्ये गरजेपेक्षा जास्त चरबी साठू लागली की फॅटी लिव्हरची समस्या निर्माण होते. यामुळे यकृताच्या नैसर्गिक कार्यावर परिणाम होऊ शकतो. मानवी शरीरातील अत्यंत महत्त्वाचा अवयव असलेले यकृत अनेक जीवनावश्यक कामे पार पाडते. रक्तातील विषारी घटकांचे विघटन करून ते शरीरातून बाहेर टाकण्यास मदत करणे, पचनक्रियेत सहभागी होणे, ऊर्जेचा साठा करणे, तसेच शरीरासाठी आवश्यक जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि प्रथिनांच्या निर्मिती व साठवणुकीत भूमिका बजावणे अशी अनेक कामे यकृत करते.
म्हणूनच यकृताला शरीराचा ‘फिल्टर प्लांट’ म्हटले जाते. अशा महत्त्वाच्या अवयवाच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होणे म्हणजे आरोग्याच्या अनेक समस्यांना आमंत्रण देण्यासारखे आहे. त्यामुळे यकृताचे आरोग्य जपणे आणि फॅटी लिव्हरसारख्या आजाराला वेळीच प्रतिबंध करणे गरजेचे आहे.
चुकीच्या जीवनशैलीचा परिणाम
गावांपासून महानगरांपर्यंत सर्वत्र कमी वयातच अनेक जण फॅटी लिव्हरच्या समस्येला बळी पडत आहेत. यामागे चुकीच्या आहारपद्धती, वाढते वजन आणि शारीरिक निष्क्रियता ही प्रमुख कारणे आहेत.
फॅटी लिव्हरचे पारंपरिक वर्गीकरण प्रामुख्याने दोन प्रकारांत केले जाते. पहिला प्रकार म्हणजे अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हर. अतिप्रमाणात मद्यपान केल्यामुळे यकृतामध्ये चरबी साठू लागते आणि हा आजार उद्भवतो. दुसरा प्रकार म्हणजे नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हर. या प्रकाराचा मद्यपानाशी थेट संबंध नसतो. लठ्ठपणा, मधुमेह, चुकीचा आहार आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यांसारख्या घटकांमुळे हा आजार होण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे फॅटी लिव्हरकडे जीवनशैलीशी संबंधित एक गंभीर आरोग्यसमस्या म्हणून पाहिले जाते.
या आजाराची आणखी एक चिंताजनक बाब म्हणजे सुरुवातीच्या टप्प्यात त्याची लक्षणे सहज लक्षात येत नाहीत. हा आजार अनेकदा कोणतीही ठळक लक्षणे न दाखवता हळूहळू वाढत राहतो. त्यामुळे शरीरात जाणवणाऱ्या किरकोळ बदलांकडेही दुर्लक्ष करू नये. वेळेवर वैद्यकीय तपासणी आणि तज्ज्ञांचा सल्ला घेतल्यास संभाव्य गुंतागुंत टाळण्यास मदत होऊ शकते.
हेदेखील वाचा : दुधी भोपळा खाण्याचे फायदे; कडू भोपळ्याचा रस पिणे का ठरते धोकादायक?
दुर्लक्ष केल्यास यकृताचे गंभीर नुकसान
फॅटी लिव्हर हा शांतपणे वाढणारा आजार असल्याने त्याकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते. योग्य वेळी नियंत्रण न मिळवल्यास काही रुग्णांमध्ये यकृताला फायब्रोसिस आणि सिरोसिससारख्या गंभीर समस्या उद्भवू शकतात.
यकृताच्या पेशींना इजा झाल्यानंतर त्या ठिकाणी अतिरिक्त प्रमाणात व्रणयुक्त ऊती (स्कार टिश्यू) तयार होण्याच्या प्रक्रियेला फायब्रोसिस म्हणतात. या प्रक्रियेमुळे यकृताची रचना आणि कार्यक्षमता प्रभावित होऊ लागते. पुढे ही स्थिती अधिक गंभीर झाल्यास सिरोसिस होऊ शकतो. सिरोसिसमध्ये यकृताच्या निरोगी पेशी आणि ऊतींचे नुकसान होऊन त्यांच्या जागी कठीण व्रणयुक्त ऊती तयार होतात. परिणामी यकृताची कार्यक्षमता मोठ्या प्रमाणात घटते.
पोटाच्या उजव्या बाजूला वरच्या भागात सतत अस्वस्थता जाणवणे, नेहमीपेक्षा अधिक थकवा येणे, भूक मंदावणे, वजनात अनपेक्षित बदल होणे, त्वचा किंवा डोळे पिवळसर होणे, तसेच विचार करण्यास अडचण येणे किंवा विसरभोळेपणा जाणवणे अशी काही लक्षणे दिसू शकतात. मात्र, ही लक्षणे केवळ फॅटी लिव्हरमुळेच होतात असे नाही. त्यामुळे अशी लक्षणे जाणवल्यास स्वतःहून निष्कर्ष न काढता वैद्यकीय सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.
मुलांमध्येही फॅटी लिव्हरचा धोका वाढतोय!
फॅटी लिव्हरच्या वाढत्या प्रसारात आता लहान मुलांची भर पडत असल्याने आरोग्यतज्ज्ञांची चिंता वाढली आहे. खाण्यापिण्याच्या चुकीच्या सवयी आणि निष्क्रिय जीवनशैली यांचा परिणाम बालवयातच दिसू लागला आहे. अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थेच्या (एम्स) एका अभ्यासानुसार, भारतातील सुमारे ३५.४ टक्के मुलांमध्ये फॅटी लिव्हरची समस्या आढळल्याचे सांगितले जाते. भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (आयसीएमआर) यांच्या माहितीनुसार, लठ्ठपणाचा त्रास असलेल्या मुलांमध्ये फॅटी लिव्हरचे प्रमाण ६० टक्क्यांहून अधिक आहे.
गुरुग्राममध्ये नुकत्याच करण्यात आलेल्या एका अभ्यासातून दहा वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांमध्येही या आजाराचे प्रमाण वाढत असल्याचे निदर्शनास आले आहे. विशेष म्हणजे, शहरी भागातील सामान्य वजन असलेल्या काही मुलांमध्येही कोणतीही ठळक लक्षणे नसताना फॅटी लिव्हर आढळून येत आहे. यावरून केवळ लठ्ठपणाच नव्हे, तर आहाराच्या सवयी आणि जीवनशैलीतील इतर घटकही या आजारासाठी कारणीभूत ठरू शकतात, हे स्पष्ट होते.
फॅटी लिव्हरची समस्या आता केवळ शहरी भागांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. ग्रामीण भागातही जंक फूडची वाढती उपलब्धता, पॅकबंद खाद्यपदार्थांचे वाढते सेवन आणि मुलांच्या दैनंदिन जीवनातील शारीरिक हालचालींचे घटते प्रमाण यामुळे हा धोका वाढत आहे. ग्रामीण आणि शहरी अशा दोन्ही भागांमध्ये मुलांच्या आरोग्याचा प्रश्न अधिक गंभीर बनत चालला आहे.
भारतातील मुलांमधील फॅटी लिव्हरचा प्रसारदर सुमारे ३५.४ टक्के असल्याचे नमूद केले जाते. हे प्रमाण जागतिक सरासरीपेक्षा अधिक असल्याचेही सांगितले जाते. त्यामुळे बालपणातच या आजाराचा धोका निर्माण होत असेल, तर त्यामागील कारणांचा शोध घेऊन प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे अत्यावश्यक आहे.
जंक फूड, मोबाइल आणि बैठी जीवनशैलीचा विळखा
मुलांमध्ये फॅटी लिव्हरचा धोका वाढण्यामागे बदललेली आहारपद्धती हे एक महत्त्वाचे कारण आहे. पूर्वीच्या तुलनेत फळे, भाज्या आणि घरगुती पौष्टिक पदार्थ खाण्याचे प्रमाण कमी झाले आहे. त्याऐवजी पिझ्झा, बर्गर, चिप्स, बिस्किटे, कुकीज, चॉकलेट, कँडी आणि इतर प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांचे आकर्षण वाढले आहे. पॅकबंद फळांचे रस, शीतपेये आणि साखरयुक्त पेयेही मुलांच्या आहारात मोठ्या प्रमाणात समाविष्ट झाली आहेत.
दुसरीकडे, मोबाइल, टीव्ही आणि इतर डिजिटल उपकरणांसमोर तासन्तास बसून राहण्याची सवय वाढली आहे. पूर्वी मुलांच्या दिवसाचा मोठा भाग मैदानी खेळांमध्ये जात असे. आता मात्र स्क्रीनसमोरचा वेळ वाढल्याने धावणे, खेळणे आणि इतर शारीरिक हालचाली कमी झाल्या आहेत. परिणामी, मुलांमध्ये वजन वाढणे आणि बाललठ्ठपणाची समस्या गंभीर बनत आहे.
साखरेचे अतिसेवन, असंतुलित आहार आणि व्यायामाचा अभाव यांमुळे मुलांमध्ये फॅटी लिव्हरचा धोका वाढतो. त्यामुळे पालकांनी मुलांच्या खाण्यापिण्याच्या सवयींकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. मुलांना केवळ अभ्यासाचे महत्त्व समजावून सांगून चालणार नाही, तर सकस आहार, व्यायाम आणि शारीरिक सक्रियतेचे महत्त्वही त्यांच्या मनावर बिंबवावे लागेल. वारंवार अनावश्यक स्नॅक्स खाणे आणि सतत मोबाइलवर स्क्रोल करत राहणे या सवयींवर नियंत्रण ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
जीवनशैलीत बदल हाच प्रभावी प्रतिबंधात्मक उपाय
फॅटी लिव्हरच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत जीवनशैलीत योग्य बदल केल्यास यकृताचे आरोग्य सुधारण्यास मदत होऊ शकते. त्यासाठी संतुलित आणि पौष्टिक आहार, नियमित व्यायाम, वजनावर नियंत्रण आणि पुरेशी झोप या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. आहारात फळे, भाज्या, कडधान्ये आणि धान्यांचा समावेश वाढवावा. अतिरिक्त साखर, गोड पेये, तळलेले पदार्थ आणि प्रक्रिया केलेल्या खाद्यपदार्थांचे सेवन मर्यादित ठेवावे.
मुलांना रोजच्या दिनचर्येत मैदानी खेळ, सायकलिंग, चालणे आणि इतर शारीरिक उपक्रमांसाठी वेळ द्यावा. त्याचबरोबर स्क्रीन टाइमवर नियंत्रण ठेवावे. पालकांनी स्वतःही आरोग्यदायी सवयी अंगीकारून मुलांसमोर आदर्श निर्माण करणे गरजेचे आहे.
प्रौढांमध्येही अयोग्य आहारपद्धती, अतिमद्यपान, वाढते वजन आणि शारीरिक निष्क्रियता यांमुळे फॅटी लिव्हरचा धोका वाढतो. त्यामुळे हा आजार केवळ एखाद्या विशिष्ट वयोगटापुरता मर्यादित नाही. लहान मुलांपासून ज्येष्ठांपर्यंत प्रत्येकाने आपल्या आरोग्याबाबत सजग राहणे आवश्यक आहे.
फॅटी लिव्हरचा वाढता धोका ही केवळ वैयक्तिक आरोग्याची समस्या राहिलेली नाही, तर ती बदलत्या जीवनशैलीचे गंभीर परिणाम अधोरेखित करणारी बाब आहे. विशेषतः लहान वयातच मुलांचे यकृत धोक्यात येत असेल, तर ही बाब अधिक गांभीर्याने घेण्याची गरज आहे. आजच्या पिढीला जंक फूड आणि स्क्रीनच्या विळख्यातून बाहेर काढून सकस आहार, खेळ आणि व्यायामाची सवय लावणे ही काळाची गरज आहे. कारण निरोगी बालपण हाच निरोगी भविष्याचा पाया आहे.