जागतिक स्ट्रोक दिनानिमित्त जाणून घ्या स्ट्रोकची प्रमुख लक्षणे, कारणे, उपचार आणि प्रतिबंधात्मक उपाय. FAST सूत्र लक्षात ठेवा; स्ट्रोकची लक्षणे दिसताच तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.
अस्वास्थ्यकर जीवनशैली, उच्च रक्तदाब, मधुमेह आणि तणावाचे अयोग्य व्यवस्थापन यांमुळे स्ट्रोकचा धोका वाढत आहे. स्ट्रोक ही केवळ वृद्धांनाच होणारी समस्या नसून, तरुणांनाही त्याचा फटका बसू शकतो. मेंदूला होणारा रक्तपुरवठा खंडित झाल्यामुळे किंवा मेंदूतील रक्तवाहिनी फुटल्यामुळे उद्भवणारी ही गंभीर वैद्यकीय स्थिती मृत्यू आणि कायमस्वरूपी अपंगत्वाचे कारण ठरू शकते. मात्र, स्ट्रोकची लक्षणे वेळीच ओळखून तातडीने उपचार घेतल्यास मेंदूचे नुकसान कमी करण्याची आणि रुग्णाच्या जीविताची शक्यता सुधारण्याची संधी वाढते.
दरवर्षी २९ ऑक्टोबर रोजी जागतिक स्ट्रोक दिन साजरा केला जातो. स्ट्रोकविषयी जनजागृती करणे, त्याची लक्षणे ओळखण्याचे महत्त्व पटवून देणे आणि प्रतिबंधात्मक उपायांची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. स्ट्रोकचा धोका कमी करण्यासाठी आरोग्यदायी जीवनशैलीचा अवलंब करणे आणि लक्षणे दिसताच वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे.
स्ट्रोक म्हणजे काय?
मेंदूच्या एखाद्या भागाला होणारा रक्तपुरवठा बंद झाल्यास किंवा मेंदूतील रक्तवाहिनी फुटून रक्तस्राव झाल्यास स्ट्रोक येतो. रक्तपुरवठा खंडित झाल्यामुळे मेंदूच्या पेशींना आवश्यक ऑक्सिजन आणि पोषक घटक मिळत नाहीत. परिणामी, काही मिनिटांतच पेशींचे नुकसान सुरू होऊ शकते. त्यामुळे स्ट्रोकला वैद्यकीय आणीबाणी मानले जाते.
स्ट्रोकचे मुख्यतः दोन प्रकार आहेत.
१. इस्केमिक स्ट्रोक : मेंदूला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिनीत रक्ताची गुठळी तयार झाल्यामुळे किंवा अन्य कारणाने अडथळा निर्माण झाल्यामुळे हा स्ट्रोक येतो. रक्तप्रवाह बंद झाल्याने मेंदूच्या संबंधित भागातील पेशींना नुकसान पोहोचते.
२. हेमोरॅजिक स्ट्रोक : मेंदूतील एखादी रक्तवाहिनी फुटल्यामुळे मेंदूमध्ये किंवा त्याच्या आसपास रक्तस्राव होतो. यामुळे मेंदूच्या पेशींवर दाब निर्माण होऊन गंभीर नुकसान होऊ शकते.
स्ट्रोकचा प्रकार कोणता आहे, हे वैद्यकीय तपासणीतून निश्चित केले जाते. त्यानुसार उपचार ठरवले जातात.
स्ट्रोकची लक्षणे ओळखा; वेळ दवडू नका!
स्ट्रोकच्या उपचारांमध्ये वेळेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. लक्षणे सुरू झाल्यानंतर शक्य तितक्या लवकर उपचार मिळाल्यास मेंदूचे नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते. यासाठी FAST हे सूत्र लक्षात ठेवणे उपयुक्त ठरते.
- F – Face Drooping (चेहरा वाकडा होणे) : चेहऱ्याची एक बाजू खाली झुकू शकते. हसण्यास सांगितल्यावर चेहरा असमान दिसू शकतो.
- A – Arm Weakness (हातात अशक्तपणा येणे) : एका हातात अचानक अशक्तपणा किंवा बधिरपणा जाणवू शकतो. दोन्ही हात वर उचलताना एक हात खाली येऊ शकतो.
- S – Speech Difficulty (बोलण्यात अडचण येणे) : बोलणे अस्पष्ट होणे, योग्य शब्द न सुचणे किंवा दुसऱ्याचे बोलणे समजण्यास अडचण येणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.
- T – Time to Act (तातडीने कृती करा) : यापैकी कोणतेही लक्षण दिसल्यास त्वरित रुग्णवाहिका बोलवा आणि रुग्णाला योग्य उपचार उपलब्ध असलेल्या रुग्णालयात घेऊन जा.
याशिवाय अचानक दृष्टी कमी होणे, चालताना तोल जाणे, चक्कर येणे किंवा शरीराच्या एका बाजूला बधिरपणा जाणवणे हीदेखील स्ट्रोकची संभाव्य लक्षणे असू शकतात.
महत्त्वाचे : लक्षणे काही वेळाने कमी झाली किंवा पूर्णपणे नाहीशी झाली, तरीही वैद्यकीय तपासणी टाळू नका. ही तात्पुरत्या स्वरूपातील मेंदूच्या रक्तपुरवठ्याची समस्या असू शकते आणि पुढील स्ट्रोकचा इशारा ठरू शकते.
सुरुवातीचे काही तास निर्णायक
स्ट्रोकची लक्षणे सुरू झाल्यानंतरचा वेळ उपचारांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा असतो. काही रुग्णांना ठरावीक कालमर्यादेत रक्ताची गुठळी विरघळवणारी औषधे देता येतात. योग्य रुग्णांमध्ये कॅथेटरच्या साहाय्याने मेंदूतील रक्तवाहिनीत अडकलेली गुठळी बाहेर काढण्याची प्रक्रिया म्हणजे मेकॅनिकल थ्रॉम्बेक्टॉमीही करता येते.
मात्र, कोणती उपचारपद्धती वापरायची हे स्ट्रोकचा प्रकार, लक्षणे सुरू झाल्यापासून गेलेला वेळ, मेंदूच्या तपासणीचे निष्कर्ष आणि रुग्णाची एकूण प्रकृती यांवर अवलंबून असते. त्यामुळे स्वतःहून औषधे देण्याऐवजी तातडीने रुग्णालयात पोहोचणे आवश्यक आहे.
स्ट्रोकच्या उपचारांसाठी मेंदूविकारतज्ज्ञ, न्यूरोसर्जन आणि आवश्यकतेनुसार इंटरव्हेन्शनल न्यूरोरेडिओलॉजिस्ट यांची मदत घेतली जाऊ शकते. उपचारानंतर रुग्णाला पुन्हा चालणे, बोलणे आणि दैनंदिन कामे करता यावीत यासाठी फिजिओथेरपी, स्पीच थेरपी आणि अन्य पुनर्वसन उपचार महत्त्वाचे ठरतात.
हेदेखील वाचा: अपेंडिसायटिस म्हणजे काय? लक्षणे, कारणे, उपचार आणि धोके जाणून घ्या
स्ट्रोकचा धोका वाढवणारे घटक
स्ट्रोक होण्यामागे अनेक कारणे आणि जोखीम घटक असू शकतात. त्यांपैकी काही घटक जीवनशैलीतील बदल आणि योग्य उपचारांनी नियंत्रणात ठेवता येतात.
- उच्च रक्तदाब : स्ट्रोकचा एक प्रमुख जोखीम घटक.
- मधुमेह : रक्तातील साखर दीर्घकाळ नियंत्रणाबाहेर राहिल्यास रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होऊ शकते.
- वाढलेले कोलेस्टेरॉल : रक्तवाहिन्यांमध्ये चरबीचे थर साचून रक्तप्रवाहात अडथळे निर्माण होऊ शकतात.
- लठ्ठपणा आणि व्यायामाचा अभाव : हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजारांचा धोका वाढू शकतो.
- धूम्रपान आणि तंबाखूचे सेवन : रक्तवाहिन्यांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो.
- अतिमद्यपान : रक्तदाबासह स्ट्रोकच्या इतर जोखीम घटकांवर परिणाम होऊ शकतो.
- हृदयविकार : विशेषतः हृदयाच्या ठोक्यांमधील अनियमितता असल्यास रक्ताच्या गुठळ्या तयार होण्याचा धोका वाढू शकतो.
- स्लीप अॅपनिया : झोपेत श्वास वारंवार थांबणे किंवा मंदावणे यामुळे उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकारांचा धोका वाढू शकतो.
काही आनुवंशिक आणि चयापचयाशी संबंधित घटकांचाही स्ट्रोकच्या धोक्याशी संबंध असतो. उदाहरणार्थ, रक्तातील होमोसिस्टीनचे प्रमाण वाढलेले असल्यास काही व्यक्तींमध्ये रक्तवाहिन्यांशी संबंधित समस्या उद्भवू शकतात. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती वेगळी असल्याने आवश्यक तपासण्या आणि उपचार डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच करावेत.
रात्री मोठ्याने घोरणे, झोपेत श्वास थांबल्यासारखे होणे, दिवसा अतिप्रमाणात झोप येणे किंवा सतत थकवा जाणवणे अशी लक्षणे असल्यास स्लीप अॅपनियाची तपासणी करून घेणे उपयुक्त ठरू शकते.
स्ट्रोक टाळण्यासाठी जीवनशैलीत करा बदल
स्ट्रोकची प्रत्येक घटना टाळता येईलच असे नाही; मात्र, अनेक महत्त्वाच्या जोखीम घटकांवर नियंत्रण ठेवून त्याचा धोका कमी करता येतो.
१. संतुलित आणि पौष्टिक आहार घ्या
आहारात फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्ये, डाळी, कडधान्ये, सुकामेवा आणि योग्य प्रमाणात प्रथिनांचा समावेश करा. अतिरिक्त मीठ, साखर, तळलेले पदार्थ, ट्रान्स फॅट आणि संपृक्त चरबीचे प्रमाण मर्यादित ठेवा. प्रौढ व्यक्तींनी दिवसाला एकूण पाच ग्रॅमपेक्षा कमी मीठ घेण्याचे उद्दिष्ट ठेवावे; उच्च रक्तदाब किंवा इतर आजार असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
२. नियमित व्यायाम करा
आठवड्यातून किमान १५० मिनिटे मध्यम तीव्रतेचा व्यायाम करण्याचा प्रयत्न करा. वेगाने चालणे, सायकल चालवणे किंवा पोहणे हे चांगले पर्याय आहेत. आपल्या वयाचा आणि आरोग्याचा विचार करून व्यायामाची तीव्रता ठरवा. नियमित शारीरिक हालचालींमुळे वजन, रक्तदाब आणि रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होते.
३. रक्तदाब, साखर आणि कोलेस्टेरॉल तपासा
डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार नियमित आरोग्य तपासणी करून घ्या. उच्च रक्तदाब, मधुमेह किंवा वाढलेले कोलेस्टेरॉल असल्यास त्यावर योग्य उपचार करा. वय, कौटुंबिक इतिहास आणि इतर जोखीम घटकांनुसार तपासण्यांची वारंवारता ठरवावी.
४. धूम्रपान आणि तंबाखू टाळा
धूम्रपान, तंबाखू आणि निकोटीनयुक्त पदार्थांपासून दूर राहा. मद्यपान टाळणे हा अधिक सुरक्षित पर्याय आहे. यामुळे रक्तवाहिन्या आणि हृदयाचे आरोग्य जपण्यास मदत होते.
५. तणाव कमी करा आणि पुरेशी झोप घ्या
दररोज पुरेशी झोप घेणे, योगासने, ध्यानधारणा आणि विश्रांतीसाठी वेळ देणे यामुळे तणावाचे व्यवस्थापन करता येते. शरीराला आवश्यक तेवढे पाणी प्या आणि दिवसभर सक्रिय राहण्याचा प्रयत्न करा.
६. डॉक्टरांनी दिलेली औषधे नियमित घ्या
उच्च रक्तदाब, मधुमेह, हृदयविकार किंवा कोलेस्टेरॉलसाठी औषधे सुरू असल्यास ती स्वतःहून बंद करू नका. यापूर्वी स्ट्रोक आला असल्यास नियमित वैद्यकीय पाठपुरावा करणे विशेष महत्त्वाचे आहे. डॉक्टरांच्या सल्ल्याने औषधोपचार सुरू ठेवल्यास पुन्हा स्ट्रोक येण्याचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
यंदाची संकल्पना : ‘प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचे’
जागतिक स्ट्रोक दिनाच्या जनजागृतीमध्ये ‘एव्हरी मिनिट काउंट्स’ (Every Minute Counts) हा संदेश महत्त्वाचा आहे. स्ट्रोकमध्ये प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचे असते, कारण रक्तपुरवठा खंडित झालेल्या भागातील मेंदूच्या पेशींचे नुकसान वेगाने वाढू शकते.
FAST या सूत्राची माहिती कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्तीला असणे आवश्यक आहे. चेहरा वाकडा होणे, एका हातात अशक्तपणा येणे किंवा बोलण्यात अचानक अडचण निर्माण होणे ही लक्षणे दिसल्यास वेळ न घालवता आपत्कालीन वैद्यकीय मदत घ्यावी.
लक्षणे सुरू झाल्याची किंवा रुग्ण शेवटचा सामान्य स्थितीत दिसल्याची वेळ लक्षात ठेवून डॉक्टरांना सांगावी. रुग्णाला स्वतःहून खाणे-पिणे देऊ नये, कारण गिळण्यास त्रास होत असल्यास अन्न किंवा पाणी श्वसनमार्गात जाण्याचा धोका असतो. तसेच, डॉक्टरांच्या सूचनेशिवाय अॅस्पिरिन किंवा अन्य औषधे देऊ नयेत; मेंदूमध्ये रक्तस्राव झालेला असल्यास काही औषधांमुळे धोका वाढू शकतो.
हिवाळ्यातही आरोग्याची काळजी घ्या
थंडीच्या दिवसांत काही व्यक्तींमध्ये रक्तदाब वाढू शकतो. विशेषतः उच्च रक्तदाब, मधुमेह किंवा हृदयविकार असलेल्या व्यक्तींनी या काळात आरोग्याची अधिक काळजी घ्यावी. रक्तदाब नियमित तपासणे, डॉक्टरांनी दिलेली औषधे वेळेवर घेणे, पुरेसे द्रवपदार्थ पिणे आणि हवामानानुसार सुरक्षित शारीरिक हालचाल सुरू ठेवणे उपयुक्त ठरते.
थंडीमुळेच प्रत्येकाला स्ट्रोक होतो असे नाही; मात्र, आधीपासून असलेल्या जोखीम घटकांकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते. त्यामुळे ऋतू कोणताही असो, रक्तदाब आणि मधुमेह नियंत्रणात ठेवणे तसेच आरोग्यदायी जीवनशैलीचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.
लक्षात ठेवा!
स्ट्रोकची लक्षणे दिसल्यास ती आपोआप कमी होण्याची वाट पाहू नका. तातडीने रुग्णवाहिका बोलवा आणि रुग्णाला योग्य उपचार उपलब्ध असलेल्या रुग्णालयात पोहोचवा. स्ट्रोकच्या बाबतीत वेळेवर घेतलेला निर्णय जीव वाचवू शकतो आणि कायमस्वरूपी अपंगत्वाचा धोका कमी करण्यास मदत करू शकतो.
स्ट्रोकविषयी जागरूकता वाढवा, जोखीम घटकांवर नियंत्रण ठेवा आणि FAST ही लक्षणे ओळखण्याची पद्धत लक्षात ठेवा. कारण स्ट्रोकमध्ये प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचे असते.
टीप : हा लेख जनजागृतीसाठी आहे. वैयक्तिक निदान किंवा उपचारांसाठी पात्र वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.