१९१७ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘लंका दहन’पासून २०२६ मधील नव्या ‘रामायण’ चित्रपटापर्यंतचा रंजक प्रवास. काळ, पिढ्या आणि तंत्रज्ञान बदलले, तरी रामायणाची लोकप्रियता आजही कायम का आहे? जाणून घ्या.
अलीकडेच तब्बल चार हजार कोटी रुपयांच्या भव्य बजेटमध्ये साकारलेला, अत्याधुनिक व्हीएफएक्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) तंत्रज्ञानाचा वापर असलेला ‘रामायण’ हा चित्रपट प्रेक्षकांच्या भेटीला आला. या चित्रपटाची प्रेक्षक अनेक वर्षांपासून आतुरतेने वाट पाहत होते. निर्मितीसाठी अनेक वर्षे खर्ची पडल्याने या भव्य चित्रपटात नेमके काय वेगळे पाहायला मिळणार, याबाबत प्रेक्षकांमध्ये कमालीची उत्सुकता होती. गेल्या शंभर वर्षांत रामायणावर अनेक चित्रपट तयार झाले असताना, नव्या चित्रपटात असे कोणते वैशिष्ट्य आहे, जे यापूर्वीच्या कलाकृतींमध्ये पाहायला मिळाले नाही, हा प्रश्नही चर्चेत होता.
रामायणाच्या चित्रपट प्रवासाचा मागोवा घेतला, तर तब्बल १०९ वर्षांपूर्वी, म्हणजेच १९१७ मध्ये ‘लंका दहन’ हा रामायणावर आधारित मूकपट प्रदर्शित झाला होता. तेव्हापासून आजपर्यंत या महाकाव्यावर अनेक चित्रपटांची निर्मिती झाली. काळ बदलला, तंत्रज्ञान बदलले, चित्रपट सादर करण्याच्या पद्धती बदलल्या; मात्र रामायणाविषयीचे आकर्षण आजही कमी झालेले नाही. २०२६ मध्येही रामायणावर आधारित नव्या चित्रपटाची प्रेक्षक आतुरतेने वाट पाहत आहेत. पन्नास वर्षांपूर्वीच्या पिढीमध्ये असलेला उत्साह आजच्या तरुण पिढीतही दिसून येतो. यातून एक महत्त्वाचा प्रश्न समोर येतो. प्रत्येक पिढीला रामायणाकडे पुन्हा पुन्हा आकर्षित करणारे असे नेमके काय आहे?
जगातील प्राचीन आणि महत्त्वपूर्ण महाकाव्यांपैकी एक असलेले Ramayana ही केवळ मनोरंजन करणारी कथा नाही. ते भारतीयांच्या श्रद्धेचे, संस्कृतीचे, परंपरेचे आणि जीवनमूल्यांचे प्रतीक आहे. राम, सीता, लक्ष्मण, हनुमान आणि रावण या व्यक्तिरेखांच्या माध्यमातून मानवी स्वभावाचे विविध पैलू, नात्यांमधील गुंतागुंत, कर्तव्यनिष्ठा, त्याग, संघर्ष आणि धर्म-अधर्म यांचा वेध घेतला जातो. त्यामुळेच रामायणाचे कथानक प्रत्येक काळात नव्याने समजून घेण्याची आणि मांडण्याची संधी निर्माण करते.
२०२६ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या नव्या ‘Ramayana’ चित्रपटाची मांडणी यापूर्वीच्या चित्रपटांपेक्षा वेगळी असल्याचे सांगितले जात आहे. अलीकडच्या काळात ऐतिहासिक आणि पौराणिक कथांवर आधारित चित्रपटांमध्येही आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने भव्यता आणण्याचे प्रयत्न वाढले आहेत. दिवाळीपूर्वी हिंदी चित्रपटसृष्टीने आणखी एकदा रामायणाची कथा मोठ्या पडद्यावर आणली. यापूर्वी तीन वर्षांपूर्वी याच महाकाव्यावर आधारित ‘आदिपुरुष’ हा चित्रपट प्रदर्शित झाला होता. मात्र, या चित्रपटाला प्रेक्षक आणि समीक्षकांच्या तीव्र टीकेला सामोरे जावे लागले.
‘आदिपुरुष’मधील संवादांची भाषा, काही प्रसंगांचे चित्रण आणि व्यक्तिरेखांची मांडणी यावर मोठ्या प्रमाणात आक्षेप घेण्यात आले. विशेषतः रावणाच्या भूमिकेत सैफ अली खानने केलेले चित्रण अनेक प्रेक्षकांच्या पसंतीस उतरले नाही. रावणासारख्या महत्त्वपूर्ण पौराणिक व्यक्तिरेखेचे सादरीकरण अपेक्षेप्रमाणे झाले नसल्याची भावना प्रेक्षकांनी व्यक्त केली. त्यामुळे या चित्रपटाला अपेक्षित प्रतिसाद मिळू शकला नाही.
या पार्श्वभूमीवर नितेश तिवारी यांच्या दिग्दर्शनाखाली तयार झालेल्या नव्या ‘Ramayana’कडे विशेष अपेक्षेने पाहिले जात आहे. या चित्रपटात दक्षिणेतील प्रसिद्ध अभिनेता यश रावणाच्या भूमिकेत, सई पल्लवी सीतेच्या भूमिकेत, तर रणबीर कपूर प्रभू रामाच्या भूमिकेत दिसत आहेत. चित्रपटाचे कथानक आणि निर्मिती समकालीन राजकीय संदर्भांपासून दूर ठेवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. प्रसिद्ध संगीतकार ए. आर. रहमान यांनी चित्रपटाला संगीत दिले आहे. ‘रामायण : राइज ऑफ लिजेंड्स’ या महाकाव्याधारित चित्रपटाचा पहिला भाग ५ नोव्हेंबर रोजी प्रदर्शित झाला.
हिंदीसह एकूण सहा भाषांमध्ये हा चित्रपट प्रदर्शित करण्यात आला. चित्रपटाच्या भव्य निर्मितीबरोबरच त्याच्या डिजिटल सुरक्षेचीही विशेष काळजी घेण्यात आली. प्रदर्शनापूर्वी चित्रपटाची पायरसी रोखण्यासाठी मुंबई उच्च न्यायालयाने महत्त्वपूर्ण आदेश जारी केले होते. इंटरनेट सेवा पुरवठादार कंपन्या आणि ऑनलाइन मंचांवर चित्रपटाची अनधिकृत प्रत उपलब्ध होऊ नये, यासाठी आवश्यक ती खबरदारी घेण्याचे निर्देश देण्यात आले होते.
रामायणाची लोकप्रियता केवळ चित्रपटांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. दूरचित्रवाणीच्या माध्यमातूनही या महाकाव्याने अनेक पिढ्यांवर प्रभाव टाकला आहे. रामानंद सागर यांच्या ‘Ramayana’ या गाजलेल्या मालिकेने तर भारतीय दूरचित्रवाणीच्या इतिहासात वेगळे स्थान निर्माण केले. त्यानंतरही रामायणावर आधारित जवळपास २० पौराणिक मालिकांची निर्मिती झाली. ‘सीता के राम’, ‘राम सिया के लव कुश’ आणि ‘श्रीमद् रामायण’ यांसारख्या मालिकांनीही प्रेक्षकांचे लक्ष वेधून घेतले. प्रत्येक मालिकेत कथानकाकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
मात्र, हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात १९५१ ते १९६० हा काळ पौराणिक चित्रपटांच्या निर्मितीच्या दृष्टीने काहीसा मंदीचा ठरला. त्या काळात सत्यजित रे, बिमल रॉय, गुरुदत्त आणि मेहबूब यांसारख्या दिग्दर्शकांनी सामाजिक, वास्तववादी आणि मानवी भावभावनांवर आधारित चित्रपटांना प्राधान्य दिले. ‘मुघल-ए-आझम’, ‘कागज के फूल’, ‘दो बीघा जमीन’ आणि ‘आवारा’ यांसारख्या चित्रपटांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत नवे प्रवाह निर्माण केले. त्यामुळे पौराणिक कथांपेक्षा वेगळ्या विषयांकडे चित्रपटसृष्टीचा कल वाढल्याचे दिसून आले.
येत्या काळातही Ramayana आणि त्यातील व्यक्तिरेखांवर आधारित अनेक चित्रपट प्रेक्षकांच्या भेटीला येण्याची शक्यता आहे. अभिषेक सिंह यांच्या दिग्दर्शनाखाली ‘महाकाव्य श्री रामायण कथा : राम की’ हा चित्रपट तयार होत असल्याची चर्चा आहे. याशिवाय ‘वाल्मीकी रामा-यण’ आणि ‘जय हनुमान’ यांसारख्या प्रकल्पांकडेही प्रेक्षकांचे लक्ष लागले आहे. एस. एस. राजामौली यांच्या दिग्दर्शनाखाली तयार होत असलेल्या ‘वाराणसी’ या चित्रपटाचीही चर्चा आहे. २०२६ मध्ये प्रदर्शित होण्याची अपेक्षा असलेल्या या चित्रपटात दक्षिणेतील अभिनेता महेश बाबू आणि अभिनेत्री प्रियांका चोप्रा प्रमुख भूमिकांमध्ये दिसणार असल्याचे सांगितले जात आहे.
या सर्व घडामोडींकडे पाहिले, तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते की, रामा-यणाची लोकप्रियता ही केवळ त्यातील चमत्कारिक प्रसंग, युद्धे किंवा भव्य व्यक्तिरेखांमुळे टिकून नाही. त्यामागे आहेत मानवी जीवनाशी जोडलेली शाश्वत मूल्ये. कर्तव्य, निष्ठा, प्रेम, त्याग, बंधुभाव, मैत्री, संघर्ष आणि न्याय-अन्याय यांसारखे विषय रामायणात अत्यंत प्रभावीपणे मांडले आहेत. प्रत्येक पिढीला या कथेत स्वतःच्या जीवनाचे प्रतिबिंब दिसते आणि नव्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची संधी मिळते.
म्हणूनच काळ बदलला, पिढ्या बदलल्या, मनोरंजनाची माध्यमे आणि तंत्रज्ञान बदलले, तरी रामायणाचे आकर्षण कमी झालेले नाही. उलट, प्रत्येक नवे माध्यम या महाकाव्याला नव्या स्वरूपात प्रेक्षकांसमोर आणत आहे. शतकभराच्या चित्रपट प्रवासानंतरही रामायणाची कथा तितक्याच उत्सुकतेने पाहिली जाते, हेच तिच्या अजरामर लोकप्रियतेचे खरे रहस्य आहे.