हिंदी सिनेमात नायकाचे वाढते वय स्टारडमचे प्रतीक मानले जाते, तर नायिकांना वयानुसार भूमिका बदलताना दिसतात. जाणून घ्या सिनेमातील या दुहेरी मापदंडाची कहाणी.
हिंदी सिनेमात वयाचा हिशेब काहीसा वेगळ्याच पद्धतीने केला जातो. नायकाचे वय वाढले की त्याचा अनुभव, व्यक्तिमत्त्व, लोकप्रियता आणि स्टारडम अधिक गडद होत जाते. तो ‘एव्हरग्रीन’ ठरतो. मात्र, नायिकेचे वय वाढताच तिच्या भूमिकांचे वर्तुळ संकुचित होऊ लागते. आई, पत्नी, आत्या, मावशी किंवा अन्य चरित्र भूमिका तिच्या वाट्याला येतात. पडद्यावरच्या या वयाच्या गणितातून हिंदी सिनेमातील लैंगिक दुहेरी मापदंड स्पष्टपणे दिसून येतो.
५५-६० वर्षांचा नायक त्याच्यापेक्षा २०-२५ वर्षांनी लहान नायिकेसोबत प्रेमकथा साकारतो, तेव्हा त्याला ‘सिनेमॅटिक मॅजिक’ म्हणून सहज स्वीकारले जाते. पण ४०-४५ वर्षांची अभिनेत्री प्रेमकथेच्या केंद्रस्थानी दिसली, तर तिच्या वयापासून ते तिच्या रूपापर्यंत अनेक प्रश्न उपस्थित केले जातात. म्हणजे पुरुषाचे वाढते वय त्याच्या आकर्षणाचा भाग मानले जाते; स्त्रीचे वाढते वय मात्र तिच्यासाठी मर्यादा बनते.
नायकासाठी वय म्हणजे अनुभव; नायिकेसाठी मात्र अडथळा?
देव आनंद यांच्यापासून अमिताभ बच्चन आणि पुढे शाहरुख खान, सलमान खान, आमिर खान, अक्षय कुमार यांच्यापर्यंत अनेक नायकांनी वाढत्या वयातही प्रमुख आणि रोमँटिक भूमिका साकारल्या. त्यांचे वय त्यांच्या स्टारडमच्या आड आले नाही. उलट, वय वाढत गेले तसतशी त्यांची ‘एव्हरग्रीन’ प्रतिमा अधिक ठळक केली गेली.
देव आनंद यांनी वयाच्या पुढील टप्प्यांमध्येही तरुण अभिनेत्रींशी पडद्यावर रोमान्स केला. त्याकडे त्यांच्या सदाबहार व्यक्तिमत्त्वाचा एक भाग म्हणून पाहिले गेले. ‘सूर्यवंशम’मध्ये अमिताभ बच्चन आणि सौंदर्या यांच्या जोडीमध्ये जवळपास तीन दशकांचे अंतर होते. तरीही ही जोडी मुख्य प्रवाहातील सिनेमाने सहज स्वीकारली.
१९९०च्या दशकानंतर खान कलाकारांच्या उदयानंतर ‘एव्हरग्रीन हिरो’ची संकल्पना आणखी मजबूत झाली. शाहरुख खान याचे ठळक उदाहरण. ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे’मधील राजपासून पुढील अनेक चित्रपटांपर्यंत त्यांच्या नायिकांच्या पिढ्या बदलत गेल्या; मात्र रोमँटिक नायक म्हणून शाहरुखची ओळख कायम राहिली.
‘रब ने बना दी जोडी’मध्ये चाळिशीच्या उंबरठ्यावर असलेल्या शाहरुख खानची जोडी तुलनेने खूपच तरुण अनुष्का शर्मासोबत करण्यात आली. कथानकाच्या चौकटीत ही जोडी प्रेक्षकांनी स्वीकारली. पुढे ‘डंकी’मध्येही तापसी पन्नूसोबतच्या त्यांच्या वयातील अंतराची चर्चा झाली. मात्र, या चर्चेने त्यांच्या रोमँटिक नायकाच्या प्रतिमेला फारसा धक्का बसला नाही.
सलमान खान-सई मांजरेकर यांची ‘दबंग-३’मधील जोडी, अक्षय कुमार-मानुषी छिल्लर यांची ‘सम्राट पृथ्वीराज’मधील जोडी किंवा आमिर खान-असिन यांची ‘गजनी’मधील जोडी अशी अनेक उदाहरणे देता येतील. मुख्य प्रवाहातील हिंदी सिनेमाने पुरुष नायक आणि नायिकेतील मोठ्या वयातील अंतराला फारसे असामान्य मानलेले नाही.
नायकाचे वय अनेकदा कथानकाच्या मागे पडते आणि त्याची ‘स्टार’ म्हणून असलेली ओळख पुढे येते. त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला ‘यंग’, ‘फिट’, ‘चार्मिंग’ आणि ‘एव्हरग्रीन’ अशी विशेषणे सहज जोडली जातात.
नायिकेसाठी मात्र वयाची सावली
याच ठिकाणी चित्र वेगळे दिसते. अभिनेत्रीचे वय वाढले, लग्न झाले किंवा मातृत्व आले की तिच्या भूमिकांबाबत वेगळे निकष लावले जातात. तिला रोमँटिक भूमिका साकारायची असेल, तर तिच्या अभिनयापेक्षा तिचे वय, दिसणे आणि खासगी आयुष्य यांच्यावर अधिक चर्चा होते.
देव आनंद यांच्या काळातील अनेक अभिनेत्री तुलनेने लवकर मुख्य प्रवाहातील नायिकांच्या शर्यतीतून बाहेर पडल्या. अमिताभ बच्चन यांच्या काळातील रेखा, जया बच्चन आणि हेमा मालिनी यांसारख्या अभिनेत्रींच्या बाबतीतही प्रमुख किंवा रोमँटिक नायिकेच्या भूमिका हळूहळू कमी होत गेल्या.
माधुरी दीक्षितचे उदाहरणही महत्त्वाचे आहे. ‘तेजाब’, ‘राम लखन’, ‘दिल’, ‘साजन’, ‘हम आपके हैं कौन’ आणि ‘दिल तो पागल है’ यांसारख्या गाजलेल्या चित्रपटांत मध्यवर्ती भूमिका साकारणारी माधुरी पुढील काळात प्रामुख्याने चरित्र भूमिका, मल्टीस्टारर चित्रपट किंवा विशेष भूमिकांमध्ये दिसू लागली. तिची प्रतिभा, लोकप्रियता आणि नृत्यकौशल्य यांची चमक कायम राहिली; मात्र मुख्य प्रवाहातील रोमँटिक कथांमध्ये तिच्यासाठी असलेली जागा कमी होत गेली.
करीना कपूरच्या बाबतीतही काहीसा वेगळा प्रवास दिसतो. ‘जब वी मेट’ आणि ‘ओंकारा’सारख्या चित्रपटांमध्ये मध्यवर्ती भूमिका साकारणारी करीना पुढे आशयप्रधान, कौटुंबिक आणि गंभीर विषयांकडे अधिक वळली. हा बदल केवळ वयामुळे झाला असे म्हणता येणार नाही; मात्र अभिनेत्रींच्या करिअरकडे पाहताना वय आणि वैयक्तिक आयुष्याचा विचार ज्या पद्धतीने केला जातो, तो नक्कीच प्रश्न निर्माण करणारा आहे.
हेदेखील वाचा : साई पल्लवी ते रश्मिका मंदाना : दक्षिणेच्या अभिनेत्रींचा बॉलिवूडमध्ये दबदबा
बदलाची सुरुवात झाली आहे
तरीही हे चित्र पूर्णपणे निराशाजनक नाही. ‘इंग्लिश-विंग्लिश’, ‘क्वीन’, ‘नीरजा’, ‘थप्पड’, ‘दंगल’ आणि ‘पीकू’ यांसारख्या चित्रपटांनी एक महत्त्वाची गोष्ट सिद्ध केली—महिला पात्राचे वय, वैवाहिक स्थिती किंवा कौटुंबिक भूमिका ही तिच्या कथेचा शेवट नसतो.
दमदार पटकथा आणि विश्वासार्ह व्यक्तिरेखा असतील, तर प्रेक्षक वयाच्या पलीकडे जाऊन पात्राशी जोडले जातात. अभिनेत्रीचे वय कथा सांगण्यातील अडथळा ठरत नाही, हे या चित्रपटांनी दाखवून दिले आहे. ओटीटीच्या विस्तारामुळेही अभिनेत्रींसाठी अशा भूमिका उपलब्ध झाल्या आहेत, ज्यात त्यांचे वय हे मर्यादा नसून व्यक्तिरेखेचा नैसर्गिक भाग आहे.
प्रश्न केवळ भूमिकांचा नाही, मानसिकतेचा आहे
मुद्दा केवळ कोणत्या अभिनेत्रीला कोणती भूमिका मिळते, एवढाच नाही. त्यामागे असलेल्या मानसिकतेचा आहे.
पुरुषाचे वय वाढले की त्याच्याकडे अनुभव, परिपक्वता आणि आकर्षणाच्या नजरेने पाहिले जाते. स्त्रीचे वय वाढले की तिच्या तरुण दिसण्याचा निकष पुढे केला जातो. पुरुषाला वय झाकण्याची गरज नसते; स्त्रीला मात्र वय लपवण्याची अपेक्षा केली जाते. पुरुषाचे वय त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाची भर मानले जाते, तर स्त्रीचे वय तिच्या ‘मार्केट व्हॅल्यू’शी जोडले जाते.
बाजारपेठ ही मानसिकता पुन्हा पुन्हा पडद्यावर आणते आणि प्रेक्षकही त्या प्रतिमांना सरावतात. परिणामी, एक न बोललेला नियम तयार होतो—नायक कितीही वयस्कर झाला तरी तो नायकच; नायिकेने मात्र एका विशिष्ट वयानंतर नायिका राहू नये.
सिनेमा बदलला तर मानसिकताही बदलेल
सिनेमा हा समाजाचा आरसाही आहे आणि समाजाच्या विचारांवर प्रभाव टाकणारे प्रभावी माध्यमही. पडद्यावर वारंवार ६० वर्षांचा पुरुष २०-२५ वर्षांच्या तरुणीचा प्रियकर म्हणून सहज स्वीकारला जात असेल आणि ४०-४५ वर्षांची स्त्री प्रेमकथेच्या केंद्रस्थानी दिसली तर त्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात असेल, तर हा केवळ कलाकारांच्या निवडीचा विषय राहत नाही. तो समाजाच्या दृष्टीकोनाचा प्रश्न बनतो.
बदल तेव्हाच घडेल, जेव्हा पुरुष आणि महिलांच्या वयाकडे पाहण्याचे वेगवेगळे निकष संपतील. प्रेमाला वयाचे बंधन नसते, हे हिंदी सिनेमाने अनेकदा सांगितले आहे. आता त्या विचाराला पडद्यावर समानतेने जगण्याची वेळ आली आहे.
नायकाच्या केसांमध्ये पांढरेपणा आला की त्यात अनुभवाचे सौंदर्य शोधले जाते; नायिकेच्या चेहऱ्यावर वयाच्या रेषा उमटल्या की त्यांना लपवण्याची घाई केली जाते—हा विरोधाभास बदलायला हवा.
कारण पडद्यावर प्रेम करण्याचा अधिकार नायकाइतकाच नायिकेलाही आहे. वय वाढणे ही पुरुषासाठी उपलब्धी आणि स्त्रीसाठी मर्यादा, असा हिशेब सिनेमा कधीपर्यंत मांडणार?