बॉलिवूडमधील मानसशास्त्रीय चित्रपटांचा बदलता प्रवास जाणून घ्या. ‘मधुमती’, ‘रात और दिन’, ‘भूल भुलैया’, ‘डिअर जिंदगी’पासून २०२६ मधील नव्या थरारपटांपर्यंत मानसिक आरोग्याचे बदलते चित्रण.
चित्रपट हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नाही, तर समाजाची विचारसरणी, मानसिकता आणि दृष्टिकोन प्रतिबिंबित करणारे प्रभावी माध्यम आहे. चित्रपट प्रेक्षकांचे मनोरंजन करतातच; शिवाय आपल्या कथांमधून सामाजिक प्रश्नांना वाचा फोडतात, नव्या विचारांची दिशा देतात आणि अनेकदा सामाजिक जाणीव जागृत करण्याचे कामही करतात. विशेषतः मानवी मनाचा गुंता, भावनिक संघर्ष आणि मानसिक आरोग्याचे प्रश्न मांडणारे मानसशास्त्रीय चित्रपट प्रेक्षकांना अंतर्मुख करतात.
बॉलिवूडमध्ये दरवर्षी सुमारे ८०० ते १,००० चित्रपटांची निर्मिती होते. त्यापैकी १४ ते १८ टक्के चित्रपट मानसशास्त्रीय विषयांशी संबंधित असल्याचे सांगितले जाते. गेल्या काही दशकांत या चित्रपटांच्या आशयात, कथानकात आणि सादरीकरणात मोठे बदल झाले आहेत. पूर्वी प्रेक्षकांच्या मनात भीती निर्माण करणे, रहस्य टिकवून ठेवणे किंवा एखाद्या पात्राचे असामान्य वर्तन दाखवणे यावर अधिक भर असे. मात्र, आता केवळ पात्राच्या विचित्र वर्तनाचे चित्रण करण्याऐवजी त्यामागील मानसिक स्थिती, आजार किंवा विकार समजून घेण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. एखादी व्यक्ती गुन्हेगारी कृत्यांकडे का वळते, तिच्या वर्तनामागे कोणते मानसिक संघर्ष असतात आणि तिच्या कृतींवर कोणत्या भावनिक आघातांचा परिणाम झालेला असतो, याचा शोधही कथानकातून घेतला जात आहे.
अंधश्रद्धेच्या चौकटीतून मानसिक आरोग्याच्या वास्तवाकडे
पूर्वीच्या मानसशास्त्रीय चित्रपटांमध्ये मानसिक आजारांचे चित्रण अनेकदा अंधश्रद्धा, तंत्र-मंत्र, भुताखेतांच्या घटना किंवा गूढ शक्तींशी जोडून केले जात असे. त्यामुळे मानसिक विकारांचे शास्त्रीय आणि वास्तववादी स्वरूप प्रेक्षकांसमोर फारसे येत नव्हते. अनेकदा मानसिक आजारांचा स्पष्ट उल्लेखही टाळला जात असे. परिणामी, अशा समस्यांकडे वैद्यकीय आणि मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहण्याऐवजी त्यांच्याभोवती गूढतेचे आणि भयाचे वलय निर्माण होत असे.
१९५० ते १९८० या काळातील अनेक चित्रपटांमध्ये ही प्रवृत्ती प्रकर्षाने दिसून येते. उदाहरणार्थ, १९५८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘मधुमती’ या चित्रपटाची कथा पुनर्जन्माच्या संकल्पनेभोवती फिरते. ‘रात और दिन’ या चित्रपटात डिसोसिएटिव्ह आयडेंटिटी डिसऑर्डर (विभक्त व्यक्तिमत्त्व विकार) या मानसिक स्थितीचे चित्रण करण्यात आले असले, तरी त्याकडे प्रामुख्याने असामान्य किंवा वेडेपणाच्या वर्तनाच्या चौकटीतून पाहिले गेले. श्रीदेवी यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ‘सदमा’ या चित्रपटातही स्मृती आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्येला कथानकाचा केंद्रबिंदू करण्यात आले. मात्र, त्यातील मानसिक स्थितीचे शास्त्रीय पैलू सविस्तरपणे उलगडले गेले नाहीत.
शाहरुख खानचे ‘डर’ आणि ‘बाजीगर’ हे चित्रपटही मानवी मनातील विकृत ध्यास, असुरक्षितता, सूडभावना आणि आक्रमक मानसिकतेचे चित्रण करतात. या चित्रपटांतील पात्रांना आपले उद्दिष्ट साध्य करण्याची तीव्र इच्छा असते. त्यासाठी कोणत्याही मर्यादा ओलांडण्याची त्यांची तयारी असते. महत्त्वाकांक्षा, प्रेमाचा अतिरेक आणि सूडभावना यांचा गुंता त्यांच्या वर्तनातून दिसून येतो. अशा पात्रांच्या माध्यमातून मानवी मनातील अंधाऱ्या बाजूंचा वेध घेण्याचा प्रयत्न केला गेला.
विज्ञानाच्या प्रगतीने बदलली चित्रपटांची मांडणी
काळ बदलला, विज्ञान आणि वैद्यकीय क्षेत्राने प्रगती केली आणि मानसिक आरोग्याविषयी समाजात जागरूकता वाढू लागली. नैराश्य, व्यक्तिमत्त्व विकार, मानसिक आघात, स्मृतिभ्रंश आणि इतर मानसशास्त्रीय समस्यांविषयी अधिक माहिती उपलब्ध झाली. मानसिक आजार म्हणजे वेडेपणा नसून त्यांनाही योग्य निदान, उपचार आणि समुपदेशनाची गरज असते, ही जाणीव समाजात हळूहळू रुजू लागली. या बदलांचे प्रतिबिंब चित्रपटसृष्टीतही उमटले.
विद्या बालनची प्रमुख भूमिका असलेल्या ‘भूल भुलैया’ या चित्रपटात सुरुवातीला भूतबाधा किंवा गूढ शक्तींचा भास निर्माण केला जातो. मात्र, कथानक पुढे सरकत असताना संबंधित पात्राच्या वर्तनामागील मानसिक विकाराचा उलगडा होतो. त्यामुळे प्रेक्षकांना अंधश्रद्धा आणि मानसिक आरोग्य यांमधील फरक समजून घेण्याची संधी मिळते.
शाहरुख खान आणि आलिया भट्ट यांच्या भूमिका असलेल्या ‘डिअर जिंदगी’ या चित्रपटाने मानसिक आरोग्याचा विषय अधिक संवेदनशीलतेने हाताळला. नैराश्य, भावनिक गुंतागुंत, भूतकाळातील अनुभव आणि नातेसंबंधांमधील ताण यांचा व्यक्तीच्या मनावर कसा परिणाम होतो, हे या चित्रपटातून दाखवण्यात आले. मानसिक समस्यांवर मात करण्यासाठी समुपदेशन आणि मानसोपचारांची मदत घेणे किती महत्त्वाचे आहे, याचाही प्रभावी संदेश या चित्रपटाने दिला.
मानवी मनातील गुंतागुंत उलगडण्याचा प्रयत्न
आजचे मानसशास्त्रीय चित्रपट केवळ मनोरंजन किंवा रहस्यनिर्मितीपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत. बदलती सामाजिक परिस्थिती, मानवी मनातील अंतर्गत संघर्ष, वर्गभेद, द्वेष, भावनिक आघात, नैराश्य आणि विविध मानसिक विकार अशा गंभीर विषयांना ते हात घालत आहेत. मानसशास्त्रीय थरारपटांच्या माध्यमातून या विषयांची मांडणी करताना प्रेक्षकांच्या मनात उत्सुकता निर्माण करण्याबरोबरच त्यांना विचार करायलाही भाग पाडले जात आहे.
पूर्वी अनेक चित्रपटांमध्ये डॉक्टर किंवा मानसोपचारतज्ज्ञांची भूमिका असंवेदनशील, अतिरंजित किंवा विनोदी पद्धतीने दाखवली जात असे. मात्र, आधुनिक चित्रपटांमध्ये मानसिक आजारांचे योग्य निदान, उपचार, समुपदेशन आणि मानसोपचारांचे महत्त्व अधोरेखित केले जात आहे. मानसिक समस्यांमधून बाहेर पडण्यासाठी वैद्यकीय मदत घेणे हा कमकुवतपणा नसून योग्य निर्णय आहे, हा विचारही चित्रपटांमधून मांडला जात आहे.
मानसशास्त्रीय चित्रपटांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते चित्रपटगृहातून बाहेर पडल्यानंतरही प्रेक्षकांच्या मनात रेंगाळतात. कथानकातील अनपेक्षित वळणे, पात्रांचे वर्तन, त्यांच्या मानसिक संघर्षांची कारणे आणि घटनांमागील सत्य यांचा प्रेक्षक विचार करत राहतात. अशा चित्रपटांमुळे स्वतःच्या तसेच इतरांच्या वर्तनाकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची संधी मिळते. त्यामुळे हे चित्रपट केवळ मनोरंजन न करता मानसिक आरोग्याविषयी संवाद घडवून आणण्याचे प्रभावी माध्यम ठरत आहेत.
२०२६ मधील मानसशास्त्रीय थरारपटांकडे लक्ष
मानसशास्त्रीय विषयांवरील चित्रपटांची वाढती लोकप्रियता लक्षात घेता २०२६ मध्येही या प्रकारातील काही चित्रपटांची चर्चा होत आहे. त्यामध्ये ‘तू है मेरी किरण’ आणि ‘गोंधळ’ या चित्रपटांचा समावेश आहे.
सोनाक्षी सिन्हा, झहीर इक्बाल आणि अंकित गुप्ता यांच्या भूमिका असलेला ‘तू है मेरी किरण’ हा मानसशास्त्रीय थरार आणि रहस्यपटाच्या स्वरूपाचा चित्रपट आहे. करण रावल यांनी या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले आहे. रहस्य, मानसिक गुंतागुंत आणि अनपेक्षित घटनांची मांडणी हे या चित्रपटाचे प्रमुख आकर्षण ठरण्याची अपेक्षा आहे.
दुसरीकडे, ‘गोंधळ’ हा चित्रपटही चर्चेत आहे. हिंदीसह मराठी, तमिळ, तेलुगू, कन्नड अशा सात भाषांमध्ये हा चित्रपट १३ नोव्हेंबर रोजी चित्रपटगृहांत प्रदर्शित होणार असल्याचे सांगितले जात आहे.
एकूणच, मानसशास्त्रीय चित्रपटांचा प्रवास अंधश्रद्धा, गूढता आणि भीतीच्या चौकटीतून अधिक वास्तववादी आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाकडे होताना दिसतो. मानवी मनाचा शोध घेताना मानसिक आजारांकडे सहानुभूतीने पाहण्याची गरज हे चित्रपट अधोरेखित करत आहेत. मनोरंजनासोबतच समाजाची मानसिकता बदलण्याची ताकदही या चित्रपटांमध्ये आहे. त्यामुळे भविष्यात मानसशास्त्रीय चित्रपट केवळ थरार निर्माण करणारे न राहता मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता वाढवणारे महत्त्वाचे माध्यम ठरू शकतात.