जिरे खाण्याचे फायदे कोणते? पचनक्रिया, लोह, कॅल्शियम, अँटीऑक्सिडंट्स आणि त्वचेच्या निगेसाठी जिऱ्याचा वापर कसा करावा, जाणून घ्या.
जिरे केवळ पदार्थांची चव आणि सुगंध वाढवण्यासाठीच वापरले जात नाही, तर त्यामध्ये आरोग्यासाठी उपयुक्त असलेले अनेक घटकही असतात. पचनक्रिया सुधारण्यापासून ते अँटीऑक्सिडंट्सचा पुरवठा करण्यापर्यंत जिऱ्याचे अनेक फायदे सांगितले जातात. त्यामुळे स्वयंपाकघरात सहज उपलब्ध असणाऱ्या या मसाल्याचा आहारात योग्य प्रकारे समावेश करणे फायदेशीर ठरू शकते.
भारतीय स्वयंपाकघरात जिऱ्याला विशेष महत्त्व आहे. फोडणी असो किंवा मसाल्याचा वापर, जिऱ्याशिवाय अनेक पदार्थांची चव अपूर्ण वाटते. मात्र, जिऱ्याचे महत्त्व केवळ चवीपुरते मर्यादित नाही. त्यामध्ये अँटीऑक्सिडंट्स, लोह आणि कॅल्शियम यांसारखे पोषक घटक आढळतात. त्यामुळे मर्यादित प्रमाणात जिऱ्याचे सेवन केल्यास आरोग्याला काही फायदे मिळू शकतात.
पचनाच्या तक्रारींवर जिरे ठरू शकते उपयुक्त
आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत अनियमित आहार, बाहेरचे पदार्थ खाण्याची सवय आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यामुळे पचनाशी संबंधित समस्या वाढताना दिसतात. बद्धकोष्ठता, पोट फुगणे, अपचन आणि भूक न लागणे अशा तक्रारी अनेकांना जाणवतात. अशा वेळी आहारात जिऱ्याचा समावेश करता येतो. जिऱ्यातील काही घटक पचनक्रियेला चालना देण्यास मदत करू शकतात. जेवणात जिरे वापरणे किंवा जिऱ्याचे पाणी पिणे हा त्याचा एक सोपा पर्याय आहे.
युरिक ॲसिड आणि कोलेस्टेरॉल नियंत्रणासाठी मदत?
शरीरात युरिक ॲसिडचे प्रमाण वाढल्यास सांधेदुखी आणि संधिवाताचा एक प्रकार असलेल्या गाऊटचा त्रास होऊ शकतो. काही प्राथमिक संशोधनांमध्ये जिऱ्यातील घटकांचा चयापचयाशी संबंधित परिणाम अभ्यासण्यात आला आहे. मात्र, जिरे खाल्ल्याने युरिक ॲसिड निश्चितपणे कमी होते, असे सिद्ध झालेले नाही. त्याचप्रमाणे कोलेस्टेरॉल नियंत्रणासाठीही जिऱ्याच्या संभाव्य फायद्यांवर संशोधन सुरू आहे. त्यामुळे युरिक ॲसिड किंवा कोलेस्टेरॉलचा त्रास असलेल्या व्यक्तींनी केवळ जिऱ्यावर अवलंबून राहू नये.
रोगप्रतिकारशक्तीसाठी अँटीऑक्सिडंट्सचा पुरवठा
जिऱ्यामध्ये अँटीऑक्सिडंट्स असतात. हे घटक शरीरातील पेशींचे ऑक्सिडेटिव्ह तणावामुळे होणारे नुकसान कमी करण्यास मदत करतात. संतुलित आहाराचा भाग म्हणून जिऱ्याचे सेवन केल्यास शरीराला काही उपयुक्त पोषक घटक मिळतात. हिवाळ्यातही आहारात जिऱ्याचा वापर करता येतो.
जिऱ्याचे पाणी कसे तयार कराल?
एका कप पाण्यात एक चमचा जिरे टाकून ते काही मिनिटे उकळावे. त्यानंतर पाणी गाळून कोमट असताना प्यावे. हा एक साधा घरगुती पेयाचा पर्याय आहे. मात्र, जिऱ्याचे पाणी प्यायल्याने सर्दी, संसर्ग किंवा इतर आजार टाळता येतात, याचा ठोस वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही.
लोह आणि कॅल्शियमचा स्रोत
महिला आणि लहान मुलांमध्ये लोहाची कमतरता निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे रक्तक्षय म्हणजेच ॲनिमियाचा त्रास होऊ शकतो. अशक्तपणा, थकवा आणि एकाग्रतेचा अभाव ही त्याची काही लक्षणे आहेत. जिऱ्यामध्ये लोह आढळते. त्यामुळे आहारातील लोहाच्या स्रोतांपैकी एक म्हणून त्याचा विचार करता येतो. तसेच जिऱ्यामध्ये कॅल्शियमही असते. मात्र, जिऱ्याचे प्रमाण मर्यादित असल्याने केवळ त्याच्या सेवनातून लोह किंवा कॅल्शियमची कमतरता भरून निघेल, असे समजणे चुकीचे ठरेल. त्यासाठी संतुलित आहार आणि आवश्यकतेनुसार वैद्यकीय उपचार महत्त्वाचे आहेत.
त्वचेच्या निगेसाठी जिऱ्याचा वापर
किशोरवयीन मुलांमध्ये आणि तरुणांमध्ये मुरुमांची समस्या सामान्यपणे दिसून येते. काही घरगुती उपायांमध्ये जिऱ्याची पेस्ट वापरण्याचा सल्ला दिला जातो. यासाठी तीन ते चार चमचे जिरे घेऊन त्यात थोडे पाणी मिसळावे आणि बारीक पेस्ट तयार करावी. ही पेस्ट चेहऱ्यावर लावण्यापूर्वी त्वचेच्या छोट्या भागावर चाचणी करावी. मात्र, जिऱ्याची पेस्ट लावल्याने मुरुमे कमी होतात, याला पुरेसा वैज्ञानिक आधार नाही. संवेदनशील त्वचेवर जळजळ किंवा ॲलर्जी होण्याची शक्यता असल्याने काळजी घ्यावी.
त्वचेचा तजेला वाढवण्यासाठी जिऱ्याच्या पावडरमध्ये दही मिसळून फेसपॅक तयार करण्याचाही घरगुती उपाय सांगितला जातो. मात्र, अशा फेसपॅकमुळे त्वचा उजळते किंवा मुरुमे दूर होतात, असे निश्चितपणे सांगता येत नाही.
कफ आणि श्वसनाच्या तक्रारींबाबत काय?
जिरे भाजून त्यामध्ये मध मिसळून सेवन करण्याचा घरगुती उपाय काही ठिकाणी केला जातो. या मिश्रणामुळे कफ कमी होतो, असे मानले जाते. मात्र, श्वसनविकार, दमा किंवा छातीतील संसर्ग यांवर जिरे आणि मध हे उपचार नाहीत. सतत खोकला, श्वास घेण्यास त्रास किंवा छातीत जडपणा जाणवत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. विशेषतः एक वर्षाखालील बालकांना मध देऊ नये.
जिऱ्याचे पाणी पिण्याची योग्य पद्धत
रात्री एका ग्लास पाण्यात एक चमचा जिरे भिजत घालावेत. सकाळी हे पाणी गाळून पिण्याचा घरगुती पर्याय वापरता येतो. जिऱ्याच्या पाण्यामुळे शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडतात, असा दावा केला जातो. मात्र, शरीरातील अनावश्यक घटक बाहेर टाकण्याचे काम प्रामुख्याने यकृत आणि मूत्रपिंड करतात. जिऱ्याचे पाणी शरीर डिटॉक्स करते, असा ठोस वैज्ञानिक पुरावा नाही.
जिरे खाताना कोणती काळजी घ्यावी?
जिरे हा रोजच्या आहारातील सामान्य मसाला असला तरी त्याचे अतिसेवन टाळावे. जिऱ्याची पेस्ट किंवा इतर घरगुती उपाय त्वचेवर वापरण्यापूर्वी ॲलर्जीची चाचणी करावी. मधुमेह, यकृत किंवा मूत्रपिंडाशी संबंधित आजार असलेल्या व्यक्तींनी औषधांसोबत मोठ्या प्रमाणात जिरे किंवा जिऱ्याचे अर्क घेण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
थोडक्यात सांगायचे तर, जिरे हा चव वाढवणारा मसाला असण्याबरोबरच काही पोषक घटकांचा स्रोतही आहे. त्यामुळे रोजच्या आहारात त्याचा मर्यादित आणि योग्य वापर करता येतो. मात्र, कोणत्याही आजारावर जिरे हा खात्रीशीर उपचार आहे, असे समजून वैद्यकीय उपचार टाळणे योग्य नाही.