सोलापूर जिल्ह्यातील करमाळा तालुक्यातील केम गावात २३ कुंकू कारखान्यांतून कोट्यवधींची उलाढाल होते. रेल्वे पार्सल सुविधा बंद, रस्त्यांची दुरवस्था आणि दुष्काळामुळे उद्योग संकटात.
सोलापूर ,(आयर्विन टाइम्स):
‘जिथे मंदिर, तिथे केमचे कुंकू’ अशी ओळख निर्माण करणाऱ्या सोलापूर जिल्ह्यातील करमाळा तालुक्यातील केम गावाने कुंकू निर्मितीच्या व्यवसायातून देशभरात वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. अवघ्या १५ हजार लोकसंख्येच्या या गावात तब्बल २३ कुंकू कारखाने असून, या उद्योगातून वर्षाकाठी कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल होते. मात्र, यंदाच्या दुष्काळाची झळ आणि वाहतुकीच्या अडचणींमुळे या पारंपरिक उद्योगासमोर संकट उभे राहिले आहे.
उजनी जलाशयाच्या तीरावर वसलेल्या केम गावात प्रवेश करताच कारखान्यांच्या परिसरात वाळत घातलेले लालभडक कुंकू, पिवळाधमक भंडारा आणि रंगीबेरंगी गुलाल नजरेस पडतो. अनेक दशकांपासून सुरू असलेल्या या व्यवसायाने गावातील सुमारे ४०० कुटुंबांना रोजगार उपलब्ध करून दिला आहे. महाराष्ट्रासह देशभरातील अनेक मोठ्या मंदिरांमध्ये केम येथील कुंकू पोहोचते.
पौराणिक आख्यायिकेतून उद्योगाची परंपरा
केम येथील ग्रामदैवत श्री उत्तरेश्वर मंदिराशी कुंकू निर्मितीच्या परंपरेचा पौराणिक संदर्भ जोडला जातो. शिव-पार्वती वास्तव्यास असताना देवीच्या करंड्यातील कुंकू या भूमीवर सांडले आणि येथे कुंकू निर्मितीचा व्यवसाय फुलणार, असा आशीर्वाद मिळाल्याची आख्यायिका सांगितली जाते. या श्रद्धेतून आणि परंपरेतून सुरू झालेला उद्योग आता पाचव्या पिढीपर्यंत पोहोचला आहे.
विशेष म्हणजे, नव्या पिढीतील उच्चशिक्षित तरुणही या व्यवसायात उतरले असून, आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देत पारंपरिक उद्योगाला नवे स्वरूप देण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
सांगलीच्या हळदीपासून शुद्ध कुंकू
कुंकू कारखानदार मनोज सोलापूरकर यांनी सांगितले की, केमच्या कुंकवाची खरी ओळख त्याच्या शुद्धतेत आहे. यासाठी सांगलीच्या बाजारपेठेतून थेट हळद मागवली जाते. पूर्वी बैलांच्या साहाय्याने दगडी जात्यांवर हळद दळून कुंकू तयार केले जात असे. काळ बदलला असला, तरी गावात आजही या पारंपरिक पद्धतीची साक्ष देणारी दगडी जाती पाहायला मिळतात.
वयाची ७१ वर्षे पूर्ण केलेले कारखानदार दादासाहेब गोडसे यांनी जुन्या व्यवसायपद्धतीच्या आठवणी सांगितल्या. पूर्वी वाराणसी, म्हैसूर, कोलकाता आणि ओडिशा येथे रेल्वे पार्सलच्या माध्यमातून कुंकू पाठवले जात असे. व्यापाऱ्यांकडून तार किंवा मनिऑर्डर आल्यावर विश्वासाच्या आधारावर माल रवाना केला जात होता. कोणताही प्रत्यक्ष संपर्क नसतानाही परस्पर विश्वासावर चालणाऱ्या या व्यापाराने अनेक पिढ्यांना आर्थिक आधार दिला.
दररोज तीन ते चार टन उत्पादन
आज केममध्ये स्थानिक तसेच परराज्यांतील मजुरांच्या मदतीने दररोज सुमारे तीन ते चार टन उत्पादन केले जाते. बदलत्या बाजारपेठेची गरज लक्षात घेऊन हळदीच्या कुंकवाबरोबरच चिंचोका पावडर आणि स्टार्चपासूनही कुंकू तयार केले जाते. अष्टगंध आणि नैसर्गिक रंगांची निर्मितीही केली जाते. ग्राहकांची मागणी आणि उत्पादनाच्या प्रकारानुसार त्यांचा पुरवठा केला जातो.
*केममधील कुंकू आणि पूजासाहित्याचे प्रमुख दर (प्रतिकिलो)*
* शुद्ध हळदीचे कुंकू : २६० ते ३०० रुपये
* चिंचोका कुंकू : १३० ते १७० रुपये
* मका-स्टार्च कुंकू : ३० ते ५० रुपये
* गुलाल : ७० ते ११० रुपये
* अष्टगंध : ८० ते ११० रुपये
* भंडारा : ६० ते ८० रुपये
रेल्वे पार्सल सुविधा बंद; वाहतुकीचा खर्च वाढला
केमच्या कुंकू उद्योगाला सध्या अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. केम रेल्वे स्थानकावरील पार्सल सुविधा बंद झाल्याने माल पाठवण्यासाठी दौंड किंवा पुणे येथून वाहतुकीची व्यवस्था करावी लागत आहे. त्यामुळे वेळ आणि खर्च दोन्ही वाढत आहेत. गावातील रस्त्यांची दुरवस्था हीदेखील उद्योगासाठी मोठी अडचण ठरत आहे.
उद्योगाला चालना देण्यासाठी नियोजित असलेली २५ एकरांची औद्योगिक वसाहत प्रशासकीय आणि तांत्रिक अडचणींमुळे अद्याप मार्गी लागलेली नाही. परिणामी, उद्योगाच्या विस्तारावर मर्यादा येत आहेत. कुंकू उद्योगाला स्वतंत्र लघुउद्योगाचा दर्जा मिळावा, यासाठी कारखानदार अनेक वर्षांपासून पाठपुरावा करत आहेत.
दुष्काळामुळे मागणी घटली; कारखानदार चिंतेत
यंदाच्या दुष्काळाचा परिणाम कुंकू उद्योगावरही झाला आहे. नवरात्रोत्सव हा कुंकू, गुलाल आणि भंडाऱ्याच्या विक्रीसाठी महत्त्वाचा काळ असतो. मात्र, यंदा नवरात्रोत्सवाच्या खरेदीत सुमारे २० टक्क्यांची घट झाल्याचे कारखानदारांनी सांगितले. काही कारखानदारांच्या मते, एकूण मागणीतील घट सरासरी ३० टक्क्यांपर्यंत पोहोचली आहे. त्यामुळे उत्पादन, विक्री आणि आर्थिक नियोजनावर परिणाम झाला आहे.
कुंकू कारखानदार अरविंद वैद्य यांनी उद्योगाच्या समस्यांकडे लक्ष वेधले. स्वतंत्र उद्योग उभारणी आणि आत्मनिर्भरतेच्या घोषणा केल्या जात असल्या, तरी कुंकू उद्योगाला लघुउद्योगाचा दर्जा मिळावा, या मागणीकडे दुर्लक्ष होत असल्याची खंत त्यांनी व्यक्त केली. रस्त्यांची दुरवस्था, रेल्वे पार्सल सुविधा बंद होणे आणि दुष्काळामुळे घटलेली मागणी या समस्यांमुळे कारखानदारांना मोठ्या आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागत असल्याचे त्यांनी सांगितले.
पारंपरिक उद्योगाला शासकीय आधाराची गरज
पाचव्या पिढीपर्यंत जपलेला वारसा, शेकडो कुटुंबांना मिळणारा रोजगार आणि देशभरातील मंदिरांपर्यंत पोहोचलेले उत्पादन ही केमच्या कुंकू उद्योगाची ताकद आहे. मात्र, या उद्योगाला लघुउद्योगाचा दर्जा, सुधारित वाहतूक सुविधा, चांगले रस्ते आणि प्रस्तावित औद्योगिक वसाहतीसाठी आवश्यक सहकार्य मिळाल्यास त्याच्या विस्ताराला चालना मिळू शकते. अन्यथा, दुष्काळ आणि वाढत्या उत्पादन खर्चाच्या कचाट्यात सापडलेल्या या पारंपरिक उद्योगापुढील अडचणी आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.