भारतातील नवरात्रोत्सव आणि दुर्गापूजेच्या अनोख्या परंपरा जाणून घ्या. पश्चिम बंगालची भव्य दुर्गापूजा, गुजरातचा गरबा-दांडिया, महाराष्ट्राचा भोंडला, दक्षिण भारतातील गोलू आणि म्हैसूर व कुल्लूच्या दसऱ्याची वैशिष्ट्ये वाचा.
भारताच्या सांस्कृतिक वैविध्याचे दर्शन घडवणाऱ्या सणांमध्ये नवरात्रोत्सवाला विशेष स्थान आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यात हा उत्सव वेगवेगळ्या परंपरा, लोककला आणि धार्मिक विधींच्या माध्यमातून साजरा केला जातो. पश्चिम बंगालमधील दुर्गापूजेची भव्यता, गुजरातमधील गरबा-दांडियाचा जल्लोष, महाराष्ट्रातील घटस्थापना आणि भोंडल्याची परंपरा, दक्षिण भारतातील गोलूची सजावट अन् म्हैसूरच्या दसऱ्याचा राजेशाही थाट अशा विविध रूपांत आदिशक्तीची आराधना केली जाते. पूजापद्धती वेगवेगळ्या असल्या, तरी श्रद्धा, भक्ती आणि शक्तीच्या विजयाचा संदेश सर्वत्र समान आहे. भारताच्या ‘विविधतेत एकता’ या वैशिष्ट्याचे दर्शन घडवणारा हा उत्सव देशाच्या समृद्ध सांस्कृतिक परंपरांचा जणू आरसाच आहे.
विविधतेत एकतेचा उत्सव : नवरात्रोत्सव
नवरात्रोत्सव हा केवळ देवीच्या उपासनेचा धार्मिक सोहळा नाही, तर तो भारतीय लोकजीवन, कला, परंपरा आणि सामाजिक सलोख्याचा उत्सवही आहे. महिषासुराचा वध करून माता दुर्गेने दुष्ट शक्तींवर मिळवलेल्या विजयाचे प्रतीक म्हणून हा सण साजरा केला जातो. नऊ दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात भक्तीबरोबरच नृत्य, संगीत, लोककला, पारंपरिक वेशभूषा आणि सामूहिक आनंदाची उधळण पाहायला मिळते.
प्रत्येक राज्याने या उत्सवाला आपल्या सांस्कृतिक परंपरेनुसार वेगळे रूप दिले आहे. कुठे देवीच्या भव्य मूर्ती आणि कलात्मक मंडप भाविकांचे लक्ष वेधून घेतात, तर कुठे पारंपरिक नृत्यांच्या तालावर संपूर्ण समाज एकत्र येतो. काही ठिकाणी घराघरांत बाहुल्यांची आकर्षक मांडणी केली जाते, तर काही भागांत राजेशाही मिरवणुका या उत्सवाचे प्रमुख आकर्षण ठरतात. या विविध परंपरांचा मागोवा घेतल्यास भारतीय संस्कृतीचे वैभव अधिक ठळकपणे समोर येते.
पश्चिम बंगाल : कलात्मकतेचा आणि भव्यतेचा उत्सव
पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गापूजेला केवळ धार्मिक नव्हे, तर सामाजिक आणि सांस्कृतिक महोत्सवाचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विशेषतः कोलकात्यातील दुर्गापूजा जगभर प्रसिद्ध असून, या उत्सवासाठी अनेक महिने आधीपासून तयारी केली जाते. भव्य मंडप, कलात्मक मूर्ती, आकर्षक रोषणाई आणि नावीन्यपूर्ण सजावट यांमुळे संपूर्ण परिसर उत्सवी रंगांत न्हाऊन निघतो.
पारंपरिक बंगाली घरांमध्ये तसेच जुन्या प्रतिष्ठित घराण्यांमध्ये आजही कौटुंबिक दुर्गापूजेची परंपरा जपली जाते. या पूजांमध्ये देवीची पारंपरिक ‘एकचाला’ प्रतिमा पाहायला मिळते. अशा प्रतिमांमध्ये देवी दुर्गेसह अन्य देवतांच्या मूर्ती एकाच सजावटीच्या चौकटीत मांडलेल्या असतात.
कोलकात्यातील सार्वजनिक मंडप हे या उत्सवाचे विशेष आकर्षण असते. काही मंडपांना प्राचीन मंदिरांचे स्वरूप दिले जाते, तर काही ठिकाणी समकालीन कला, सामाजिक प्रश्न आणि पर्यावरणविषयक संदेशांवर आधारित देखावे साकारले जातात. या कलात्मक मंडपांना भेट देण्यासाठी देशाच्या विविध भागांतून तसेच परदेशांतूनही पर्यटक येतात.
महाअष्टमीच्या दिवशी अनेक ठिकाणी कुमारिका पूजन केले जाते. लहान मुलींमध्ये देवीचे स्वरूप पाहून त्यांचा सन्मान करण्याची ही परंपरा स्त्रीशक्तीप्रती आदर व्यक्त करते. धूप आणि नारळाच्या करवंट्यांपासून तयार केलेल्या धगधगत्या पात्रांसह सादर केले जाणारे ‘धुनुची नृत्य’ हे बंगालच्या दुर्गापूजेतील आणखी एक महत्त्वाचे आकर्षण आहे.
विजयादशमीच्या दिवशी विवाहित महिला देवीला सिंदूर अर्पण करतात. त्यानंतर एकमेकींच्या कपाळावर सिंदूर लावून सुख, समृद्धी आणि मंगलमय भविष्यासाठी शुभेच्छा देतात. ‘सिंदूर खेला’ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या परंपरेतून स्त्रियांचा परस्परांतील जिव्हाळा आणि उत्सवातील आनंद व्यक्त होतो.
ओडिशा आणि आसाम : प्राचीन परंपरांचा वारसा
पूर्व भारतातील ओडिशा आणि आसाम या राज्यांमध्येही दुर्गापूजेला विशेष महत्त्व आहे. ओडिशातील कटक शहरातील दुर्गापूजा चांदीच्या कलात्मक सजावटीसाठी प्रसिद्ध आहे. देवीच्या मंडपांमध्ये चांदीचा वापर करून तयार केलेले आकर्षक देखावे आणि सजावटीच्या रचना उभारल्या जातात. त्यांना ‘चांदी मेढा’ असे म्हटले जाते. विसर्जन मिरवणुका, पारंपरिक वाद्यांचा गजर आणि भाविकांचा उत्स्फूर्त सहभाग यांमुळे कटकमधील दुर्गापूजेला वेगळी ओळख मिळाली आहे.
आसाममध्ये शक्तिपूजेची प्राचीन परंपरा आहे. गुवाहाटी येथील कामाख्या मंदिर हे शक्तिपूजेचे महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते. दुर्गापूजेच्या काळात विविध धार्मिक विधी, देवीला अर्पण केली जाणारी अंजली आणि प्रसादवितरणाला विशेष महत्त्व असते. येथील पूजापद्धतींमध्ये स्थानिक धार्मिक परंपरांचा प्रभाव स्पष्टपणे जाणवतो.
गुजरात : गरबा-दांडियाच्या तालावर भक्तीचा जल्लोष
गुजरातमध्ये नवरात्र म्हटले की डोळ्यांसमोर उभे राहतात ते रंगीबेरंगी पोशाख, तालबद्ध टाळ्या, घुमणारे संगीत आणि गरबा-दांडियाचा उत्साह! माता अंबा आणि दुर्गेच्या आराधनेसाठी साजरा होणारा हा उत्सव भक्ती आणि लोकनृत्य यांचा सुंदर संगम आहे.
नऊ दिवस तरुण-तरुणींसह सर्व वयोगटांतील नागरिक पारंपरिक पोशाख परिधान करून गरबा आणि दांडियामध्ये सहभागी होतात. देवीच्या प्रतीकात्मक ज्योतीभोवती फेर धरून गायली जाणारी भक्तिगीते, टाळ्यांचा नाद आणि संगीताच्या तालावर रंगणारे नृत्य वातावरणात चैतन्य निर्माण करते.
गरब्यात हातांच्या टाळ्या आणि पदन्यासांच्या माध्यमातून लयबद्ध फेर धरला जातो, तर दांडियामध्ये रंगीबेरंगी काठ्यांच्या तालबद्ध हालचालींना विशेष महत्त्व असते. मोठ्या मैदानांपासून ते गृहनिर्माण सोसायट्यांपर्यंत सर्वत्र या उत्सवाची धूम असते.
गरबा हा केवळ धार्मिक विधी किंवा मनोरंजनाचा प्रकार नाही. तो सामाजिक एकोपा वाढवणारा, नातेसंबंध दृढ करणारा आणि नव्या पिढीला लोकसंस्कृतीशी जोडणारा उत्सवही आहे. गुजरातच्या नवरात्रोत्सवातील ही ऊर्जा आता देशाच्या अनेक भागांत अनुभवायला मिळते.
महाराष्ट्र : घटस्थापना, भोंडला आणि सोन्यासारख्या शुभेच्छा
महाराष्ट्रात नवरात्रोत्सवाची सुरुवात आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला घटस्थापनेने होते. घराघरांत घटस्थापना करून देवीची पूजा केली जाते. अनेक कुटुंबांमध्ये नऊ दिवस अखंड दीप प्रज्वलित ठेवण्याची परंपरा आहे. देवीच्या आराधनेबरोबरच उपवास, भजन, कीर्तन आणि विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.
महाराष्ट्रातील नवरात्रोत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘भोंडला’ किंवा ‘हादगा’. विशेषतः ग्रामीण भागात आणि शाळांमध्ये मुली व महिला एकत्र येऊन हत्तीच्या प्रतिमेभोवती फेर धरतात आणि पारंपरिक लोकगीते गातात. या गीतांमधून निसर्ग, शेती, कौटुंबिक जीवन आणि लोकपरंपरांचे दर्शन घडते. भोंडल्याच्या माध्यमातून सामूहिक आनंदाबरोबरच मौखिक लोकसाहित्याचे जतनही केले जाते.
विजयादशमीच्या दिवशी महाराष्ट्रात शमीची पाने एकमेकांना देऊन शुभेच्छा देण्याची परंपरा आहे. या पानांना प्रतीकात्मकरीत्या सोने मानले जाते. आप्तस्वकीयांच्या भेटीगाठी, ज्येष्ठांचे आशीर्वाद आणि गोडधोडाची देवाणघेवाण यांमुळे दसऱ्याचा आनंद द्विगुणित होतो.
या दिवशी अनेक ठिकाणी शस्त्रपूजा आणि आयुधपूजाही केली जाते. शेतकरी शेतीच्या अवजारांची, कारागीर आपल्या कामाच्या साधनांची, तर व्यावसायिक व्यवसायाशी संबंधित उपकरणांची पूजा करतात. नवीन कामाची सुरुवात करण्यासाठीही हा दिवस शुभ मानला जातो. श्रद्धा, कुटुंबभावना, लोकसंस्कृती आणि कर्तव्याप्रती आदर यांचा सुंदर मिलाफ महाराष्ट्रातील नवरात्रोत्सवात पाहायला मिळतो.
दक्षिण भारत : गोलूची कलासंपन्न परंपरा अन् म्हैसूरचा राजेशाही दसरा
दक्षिण भारतातील तमिळनाडू, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेश या राज्यांमध्ये नवरात्रोत्सवाला धार्मिक परंपरेबरोबरच कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही आहे. विशेषतः तमिळनाडू आणि कर्नाटकमधील अनेक कुटुंबांत ‘गोलू’ ही अनोखी परंपरा आजही मोठ्या उत्साहाने जपली जाते.
गोलू परंपरेत घरामध्ये पायऱ्यांच्या आकाराचे विशेष मांडव तयार केले जातात. या पायऱ्यांवर देवी-देवतांच्या मूर्ती, रामायण-महाभारतातील प्रसंग, पौराणिक कथा, संत-महात्मे, प्राणी-पक्षी आणि दैनंदिन जीवनातील विविध दृश्ये दर्शविणाऱ्या बाहुल्या आकर्षक पद्धतीने मांडल्या जातात. काही घरांमध्ये या मांडण्या पिढ्यान्‌पिढ्या जतन केलेल्या बाहुल्यांनी सजवल्या जातात, तर काही ठिकाणी दरवर्षी नवनवीन विषयांवर आधारित देखावे साकारले जातात.
या काळात महिला एकमेकींच्या घरी जाऊन गोलूची सजावट पाहतात. हळदी-कुंकू, प्रसाद आणि भेटवस्तूंची देवाणघेवाण केली जाते. या परंपरेतून कलात्मक अभिव्यक्ती, कौटुंबिक जिव्हाळा आणि सामाजिक सलोखा यांना प्रोत्साहन मिळते.
म्हैसूरचा दसरा : राजवैभवाची परंपरा
कर्नाटकातील म्हैसूरचा दसरा हा भारतातील सर्वाधिक प्रसिद्ध दसरा उत्सवांपैकी एक आहे. म्हैसूरच्या राजघराण्याशी जोडलेला हा उत्सव ऐतिहासिक वारसा, धार्मिक श्रद्धा आणि राजेशाही वैभव यांचा अनोखा संगम आहे. दसऱ्याच्या काळात म्हैसूरचा राजवाडा आकर्षक रोषणाईने उजळून निघतो. सांस्कृतिक कार्यक्रम, संगीत, नृत्य आणि विविध मिरवणुकांमुळे शहरात उत्साहाचे वातावरण निर्माण होते.
विजयादशमीच्या दिवशी निघणारी भव्य जंबू सवारी हे या उत्सवाचे प्रमुख आकर्षण आहे. सजवलेल्या हत्तींच्या मिरवणुकीत सुवर्ण अंबारीत माता चामुंडेश्वरीची मूर्ती विराजमान केली जाते. पारंपरिक वाद्यांचा गजर, सजवलेले हत्ती, घोडदळ आणि विविध सांस्कृतिक पथके यांमुळे ही मिरवणूक प्रेक्षणीय ठरते.
म्हैसूरचा दसरा हा केवळ धार्मिक सोहळा नसून कर्नाटकाच्या इतिहासाचे, कलावैभवाचे आणि सांस्कृतिक अस्मितेचे प्रतीक आहे. त्यामुळे या उत्सवाला देश-विदेशांतील पर्यटकांची मोठी पसंती मिळते.
उत्तर भारत : रामलीला आणि रावणदहनातून विजयाचा संदेश
उत्तर भारतात नवरात्रोत्सवाची सांगता विजयादशमीच्या दिवशी रामलीला आणि रावणदहनाने होते. विशेषतः उत्तर प्रदेश, दिल्ली आणि आसपासच्या प्रदेशांत या परंपरेला मोठे महत्त्व आहे. नवरात्राच्या काळात विविध शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये रामायणावर आधारित रामलीलेचे प्रयोग सादर केले जातात.
प्रभू श्रीरामांच्या जीवनातील महत्त्वाचे प्रसंग, सीताहरण, हनुमानाची लंका मोहीम आणि राम-रावण युद्ध यांचे नाट्यमय सादरीकरण प्रेक्षकांना रामायणाच्या कथेशी जोडते. पारंपरिक संवाद, संगीत, वेशभूषा आणि भव्य रंगमंच यांमुळे रामलीलेला लोककलेचे महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
विजयादशमीच्या दिवशी रावण, कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांच्या पुतळ्यांचे दहन केले जाते. या प्रसंगातून अहंकार, अन्याय आणि दुष्ट प्रवृत्तींचा शेवटी पराभव होतो, तर सत्य आणि सदाचाराचा विजय होतो, हा संदेश दिला जातो. त्यामुळे विजयादशमी हा केवळ धार्मिक उत्सव न राहता नैतिक मूल्यांची आठवण करून देणारा दिवसही ठरतो.
हिमाचल प्रदेश : कुल्लूच्या दसऱ्याची अनोखी परंपरा
हिमाचल प्रदेशातील कुल्लू खोऱ्यात साजरा होणारा दसरा हा आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरेमुळे देशभर प्रसिद्ध आहे. भारतातील अनेक भागांत विजयादशमीच्या दिवशी दसरा उत्सवाची सांगता होत असताना कुल्लूमध्ये मात्र याच दिवसापासून दसरा महोत्सवाला सुरुवात होते. हेच या उत्सवाचे सर्वांत वेगळे वैशिष्ट्य आहे.
कुल्लूच्या दसऱ्यात भगवान रघुनाथ यांच्या पूजेला विशेष महत्त्व आहे. स्थानिक देवी-देवतांच्या सुशोभित पालख्या विविध गावांतून उत्सवस्थळी आणल्या जातात. पारंपरिक वाद्यांचा निनाद, रंगीबेरंगी वेशभूषा, धार्मिक विधी आणि भाविकांचा उत्स्फूर्त सहभाग यांमुळे संपूर्ण परिसर भक्तिमय होतो.
या महोत्सवात स्थानिक देवपरंपरा आणि सामुदायिक सहभाग यांना विशेष स्थान आहे. विविध गावांतील देवतांच्या पालख्यांचे एकत्र येणे हे हिमाचल प्रदेशातील लोकश्रद्धा आणि सांस्कृतिक एकात्मतेचे प्रतीक मानले जाते. अनेक दिवस चालणारा हा उत्सव स्थानिक लोकजीवन, परंपरा आणि पर्यटनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा आहे.
हेदेखील वाचा: आधुनिक तरुणांसाठी श्रीकृष्णांच्या शिकवणी : ताण, नाती आणि यशाचा समतोल साधण्याचा मार्ग
एकच आदिशक्ती, अनेक परंपरा!
बंगालच्या दुर्गापूजेतील कलात्मक भव्यता, गुजरातच्या गरबा-दांडियातील उत्साह, महाराष्ट्रातील घटस्थापना आणि भोंडल्याचा सांस्कृतिक वारसा, दक्षिण भारतातील गोलूची कलासंपन्न मांडणी, म्हैसूरच्या दसऱ्याचे राजवैभव, उत्तर भारतातील रामलीला-रावणदहन आणि कुल्लूच्या दसऱ्यातील लोकदेवतांची परंपरा—या सर्वांमधून भारतीय संस्कृतीचे विविधरंगी रूप उलगडते.
प्रत्येक राज्याची पूजा करण्याची पद्धत वेगळी, परंपरा वेगळी आणि उत्सव साजरा करण्याची शैलीही वेगळी आहे. मात्र, या सर्व परंपरांच्या केंद्रस्थानी श्रद्धा, सद्भावना, सामूहिक आनंद आणि चांगल्या शक्तींच्या विजयाची भावना आहे.
नवरात्रोत्सव आपल्याला केवळ देवीची आराधना करण्याची प्रेरणा देत नाही, तर स्त्रीशक्तीचा सन्मान, परंपरांचे जतन, सामाजिक एकोपा आणि सकारात्मक विचारांचे महत्त्वही शिकवतो. विविधतेने नटलेल्या भारताला सांस्कृतिक एकतेच्या सूत्रात बांधणारा हा उत्सव खऱ्या अर्थाने भारतीय अस्मितेचा आणि समृद्ध वारशाचा जागर आहे.