सौ. साधना डोंगरे यांच्या ‘आणि ऐक ना…’ या ललित लेखसंग्रहाचा चिकित्सक साहित्यिक आढावा. निसर्ग, नाती, अध्यात्म, संस्कार, स्त्रीजीवन आणि मानवी मनाचा वेध घेणाऱ्या लेखनाची वैशिष्ट्ये जाणून घ्या.
सौ. साधना डोंगरे यांचे ‘आणि ऐक ना…’ हे पुस्तक प्रथमदर्शनी ललित लेखसंग्रह वाटत असले, तरी त्याचा आवाका केवळ ललित लेखनापुरता मर्यादित राहत नाही. निसर्ग, माणूस, नाती, अध्यात्म, संस्कार, परंपरा, स्त्रीजीवन, अनुभव, भक्ती, मन आणि जगण्याकडे पाहण्याची एक स्वतंत्र दृष्टी या लेखनातून व्यक्त होते. लेखिकेच्या मनात उमटलेल्या प्रश्नांशी, जाणिवांशी आणि अनुभवांशी वाचकाचा थेट संवाद घडवून आणणारे हे लेखन आहे.
‘ऐक ना…’ हीच एक प्रेमळ हाक
या पुस्तकाचे सर्वांत पहिले आणि लक्षवेधी वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे शीर्षक—‘आणि ऐक ना…’
‘ऐक ना’ हे केवळ दोन शब्दांचे संबोधन नाही. त्यामध्ये आग्रह आहे, आपलेपणा आहे, संवादाची इच्छा आहे आणि त्याचबरोबर समोरच्याने थोडा वेळ थांबून आपले म्हणणे ऐकावे अशी आर्तताही आहे.
पुस्तकाच्या सुरुवातीच्या लेखनातूनच लेखिकेने या शीर्षकामागील भूमिका स्पष्ट केली आहे. ‘तुला सांगते’ऐवजी ‘ऐक ना’ हा शब्दप्रयोग निवडताना त्यातला लडिवाळपणा, हक्क आणि जवळीक तिला अधिक महत्त्वाची वाटते. त्यामुळे पुस्तकाच्या शीर्षकापासूनच लेखिका वाचकाशी एक अनौपचारिक मैत्रीचा पूल बांधते. हेच या पुस्तकाचे गमक आहे. लेखिका व्यासपीठावर उभी राहून वाचकाला उपदेश करत नाही; ती त्याच्या शेजारी बसते आणि म्हणते—‘ऐक ना…’
अनुभवातून विचारांकडे जाणारे लेखन
साधना डोंगरे यांच्या लेखनाची एक खासियत म्हणजे त्या एखाद्या साध्या अनुभवातून व्यापक विचाराकडे जातात. उदाहरणार्थ, पक्ष्यांचे घरटे पाहताना त्या केवळ पक्ष्यांच्या जगण्याचे वर्णन करत नाहीत. त्या तेथून माणसाच्या घरट्याकडे, घरपणाकडे आणि घर हरवलेल्या माणसांच्या भकासपणाकडे वळतात. हा संक्रमणबिंदू त्यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य सांगणारा आहे.
पक्षी काड्या-काड्या गोळा करून घरटे बांधतात; त्यांना बंगला-महाल नको असतो, पण त्या छोट्याशा घरट्यात त्यांचे संपूर्ण जग सामावलेले असते. त्यातून लेखिका माणसाच्या ‘घर’ या संकल्पनेचा अर्थ उलगडतात. अशा ठिकाणी निसर्ग हा केवळ वर्णनाचा विषय राहत नाही; तो मानवी जीवन समजून घेण्याचे माध्यम बनतो. याच कारणामुळे पुस्तकातील अनेक लेख वाचताना ‘हा विषय इथून कुठे जाईल?’ अशी उत्सुकता निर्माण होते.
निसर्ग : पुस्तकातील एक जिवंत व्यक्तिरेखा
‘आणि ऐक ना…’ मधील निसर्गवर्णन हे केवळ सजावटीचे नाही. ‘जलधारांचे पैंजण’ या लेखात पावसाच्या आगमनाचे चित्रण करताना मेघ, क्षितिज, संध्यारंग, पवन, मृद्गंध, इंद्रधनुष्य, हिरवी झाडे-वेली आणि पावसाच्या जलधारा यांना मानवी भावविश्वाशी जोडले जाते. पाऊस म्हणजे फक्त पाणी नाही; तो प्रतीक्षेचा शेवट, नवजीवनाचा उत्सव आणि सृष्टीच्या आनंदाचा क्षण बनतो. लेखिकेची कल्पनाशक्ती निसर्गाला मानवी रूप देते. त्यामुळे झाडे, पाऊस, पक्षी, रंग, आकाश हे लेखिकेच्या लेखनात निर्जीव वस्तू न राहता संवाद करणारे घटक बनतात.
‘प्रतिती आणि प्रचिती’ : शब्दांच्या पलीकडे जाण्याचा प्रयत्न
पुस्तकातील ‘प्रतिती आणि प्रचिती’ हा लेख लेखिकेच्या चिंतनशील वृत्तीचा उत्तम नमुना म्हणता येईल. ‘प्रतिती’ आणि ‘प्रचिती’ या जवळच्या वाटणाऱ्या दोन शब्दांमध्ये लेखिका अर्थछटा शोधतात. एखादी गोष्ट जाणवणे, समजणे, सिद्ध होणे आणि एखादी गोष्ट अंतर्मनाने अनुभवणे—या दोन पातळ्यांमध्ये त्या फरक शोधतात. इथे लेखिका शब्दांच्या व्युत्पत्तीपेक्षा शब्दांच्या अनुभवविश्वाकडे पाहतात. विशेषतः ‘प्रचिती’ला त्या आध्यात्मिक अनुभवाशी जोडतात. त्यामुळे भाषा हा त्यांच्या लेखनात केवळ अभिव्यक्तीचा माध्यम नसून चिंतनाचा विषयही आहे.
अध्यात्म आहे; पण कर्मकांडाचा आग्रह नाही
या पुस्तकात अध्यात्माची उपस्थिती ठळक आहे. मात्र हे अध्यात्म केवळ धार्मिक कर्मकांडापुरते मर्यादित नाही. ‘साद’, ‘गुरु’, ‘रास रंग’, ‘अन्नपूर्णा’, ‘नवस’ यांसारख्या लेखांमध्ये भारतीय परंपरा, देव-भक्ती, गुरुतत्त्व, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक प्रतीकांकडे पाहण्याचा प्रयत्न दिसतो. ‘साद’मध्ये अंतर्मनातील आवाज, ध्यान, शांतता आणि स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव यांच्याशी लेखिका संवाद साधतात. ‘मी आहे’ या अस्तित्वभानातून जगण्याचा आनंद शोधण्याचा त्यांचा प्रयत्न लक्षवेधी आहे.
ही बाब पुस्तकाला केवळ धार्मिक लेखसंग्रह होऊ देत नाही. श्रद्धेच्या माध्यमातून लेखिका मनुष्याच्या अंतर्मनाचा शोध घेतात.
‘गुरु’ : शरणागती आणि अहंकाराचा प्रश्न
‘गुरु’ या लेखात गुरुतत्त्वाचा विचार करताना ‘मानणे’ आणि ‘करणे’ यांच्यातील मनाचा सहभाग महत्त्वाचा असल्याचे लेखिका सांगतात. गुरु म्हणजे केवळ एखादी व्यक्ती नाही, तर अज्ञान, अहंकार आणि भ्रमातून मार्गदर्शन करणारे तत्त्व आहे, अशी त्यांची भूमिका दिसते. केनोपनिषदातील कथेकडे वळून त्या भारतीय तत्त्वज्ञानातील गुरुतत्त्वाचा संदर्भ घेतात. त्यामुळे हा लेख व्यक्तिगत अनुभवापासून भारतीय आध्यात्मिक परंपरेपर्यंत पोहोचतो.
‘रास रंग’ : कृष्णाकडे पाहण्याची वेगळी दृष्टी
‘रास रंग’ हा पुस्तकातील भावपूर्ण लेख आहे. रासक्रीडेचा संदर्भ घेताना लेखिका केवळ पौराणिक प्रसंग सांगत नाहीत. त्या रंग, प्रेम, आनंद, एकत्व आणि कृष्णाच्या सर्वव्यापकतेचा अर्थ शोधतात. ‘प्रत्येकाच्या शेजारी तोच असण्याची’ कृष्णाची कल्पना लेखिकेला मानवी एकात्मतेकडे घेऊन जाते. त्यामुळे रास हा केवळ धार्मिक प्रसंग न राहता ‘एकपणाचा’ अनुभव बनतो. हा लेख लेखिकेच्या कल्पनाशक्ती आणि आध्यात्मिक संवेदनशीलतेचा चांगला नमुना आहे.
‘अन्नपूर्णा’ : स्त्रीकडे पाहण्याचा सांस्कृतिक संदर्भ
‘अन्नपूर्णा’ या लेखात भारतीय कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रीच्या भूमिकेकडे लेखिका वेगळ्या नजरेने पाहतात. स्वयंपाकघर, अन्न, घराचे वातावरण, गृहिणी आणि घरपण या गोष्टींचे सांस्कृतिक अर्थ त्या उलगडतात. अन्नपूर्णा केवळ अन्न देणारी नसून ज्ञान, संस्कार आणि घरातील भावविश्वाचे पोषण करणारी शक्ती आहे, असा व्यापक अर्थ लेखिका मांडतात. विशेष म्हणजे त्या अन्नपूर्णत्वाला केवळ स्त्रीपुरते मर्यादित न ठेवता पुरुषही ते निभावू शकतो, अशी सूचनाही करतात. त्यामुळे लेखनात पारंपरिक प्रतिमेबरोबरच आधुनिक अर्थछटाही येते.
‘नवस’ : श्रद्धा आणि स्वार्थ यांच्यातील सीमारेषा
पुस्तकाच्या उत्तरार्धातील ‘नवस’ हा लेख विशेष चिंतनशील आहे. नवसामागील श्रद्धा, देवाकडे काही मागण्याची मानवी प्रवृत्ती, पुराणकथांमधील नवसाच्या कहाण्या आणि बदलत्या काळातील श्रद्धेचे स्वरूप यांचा विचार करताना लेखिका एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित करतात—देवाकडे मागताना आपण श्रद्धा व्यक्त करतो की आपला स्वार्थ?
नवसाच्या संकल्पनेतून देणारा देव आणि मागणारा माणूस यांच्यातील संबंध त्या तपासतात. हा लेख धार्मिक प्रथेचे समर्थन किंवा विरोध करण्यापेक्षा तिच्यामागील मानवी मानसशास्त्र समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो.
भाषाशैली : संवादातून निर्माण झालेली सहजता
या पुस्तकाची भाषा ही त्याची मोठी ताकद आहे. साधना डोंगरे यांची भाषा प्रामुख्याने संवादात्मक, बोलकी, भावस्पर्शी आणि प्रसंगी काव्यमय आहे. ‘ऐक ना…’ ही पुनरावृत्ती वाचकाला लेखिकेच्या मानसिक विश्वात घेऊन जाते. प्रश्न विचारणे, स्वतःशी संवाद साधणे, एखाद्या शब्दाचा अर्थ उलगडणे, आठवणी सांगणे आणि त्यातून अचानक तात्त्विक निष्कर्षापर्यंत पोहोचणे—ही त्यांची लेखनपद्धती आहे.
त्यामुळे लेखनाला व्याख्यानाची शैली येत नाही. ते ‘सांगणे’ नसून ‘बोलणे’ आहे.
हीच या पुस्तकाची वाचनीयता वाढवणारी महत्त्वाची बाब आहे.
काव्यात्म गद्य हे आणखी एक वैशिष्ट्य
काही लेखांमध्ये लेखिकेचे गद्य काव्याच्या जवळ जाते.
उदा. पावसाचे आगमन, हिरवाई, इंद्रधनुष्य, पक्ष्यांची घरटी, कृष्णाची रास, बासरीची सुरावट अशा प्रसंगांमध्ये प्रतिमा आणि रूपकांचा वापर जाणवतो.
कधी कधी त्या एखाद्या दृश्याला इतक्या भावपूर्ण पद्धतीने मांडतात की वाचकाला लेख वाचत नसून दृश्य पाहत असल्याचा अनुभव येतो.
मात्र याच ठिकाणी पुस्तकाची एक मर्यादाही सांगता येईल. काही ठिकाणी भावनेचा आणि विचारांचा विस्तार अधिक झाल्याने लेखन थोडे पुनरुक्त किंवा पाल्हाळिक वाटण्याची शक्यता आहे. संपादकीय दृष्टीने काही लेख आणखी संक्षिप्त केले असते तर त्यांचा परिणाम अधिक तीव्र झाला असता.
पुस्तकाचे बलस्थान
या पुस्तकाची प्रमुख बलस्थाने पुढीलप्रमाणे सांगता येतील—
1. वाचकाशी थेट संवाद साधणारी शैली
2. साध्या अनुभवातून व्यापक विचाराकडे जाण्याची पद्धत
3. निसर्गाचे संवेदनशील चित्रण
4. अध्यात्माकडे भावनिक आणि चिंतनशील दृष्टी
5. भारतीय संस्कृती आणि परंपरांकडे अर्थपूर्ण पाहण्याचा प्रयत्न
6. स्त्रीजीवन आणि कुटुंबव्यवस्थेविषयीची संवेदनशीलता
7. शब्द, अनुभव आणि विचार यांची सांगड
8. सहज, प्रवाही आणि काव्यात्म भाषा
9. वाचकाला प्रश्न विचारायला भाग पाडणारे लेखन
10. वैयक्तिक अनुभवातून सार्वत्रिक जीवनमूल्यांकडे जाण्याची क्षमता.
चांगल्या साहित्याचे परीक्षण केवळ कौतुक करणारे नसावे. चिकित्सक दृष्टीने पाहता काही बाबी नमूद करता येतील.
काही लेखांमध्ये भावनिकता आणि अध्यात्मिक चिंतनाचा अंश अधिक झाल्यामुळे तर्कशुद्ध विवेचनाची अपेक्षा करणाऱ्या वाचकाला काही ठिकाणी लेखन थोडे सैल वाटू शकते.
तसेच काही ठिकाणी एखाद्या कल्पनेची पुनरावृत्ती होते. लेखिकेची भाषा सुंदर असली तरी काही परिच्छेद अधिक काटेकोर संपादनातून गेले असते तर पुस्तकाचा साहित्यिक आविष्कार आणखी नेमका झाला असता.
मात्र या मर्यादा पुस्तकाच्या एकूण भावविश्वाला बाधक ठरत नाहीत; उलट त्या लेखिकेच्या मनमोकळ्या, उत्स्फूर्त लेखनपद्धतीचा भाग म्हणूनही पाहता येतात.
‘आणि ऐक ना…’चे साहित्यिक महत्त्व
आजच्या वेगवान आणि सतत ‘बोलणाऱ्या’ जगात ऐकण्याची संस्कृती कमी होत चालली आहे. प्रत्येकाला स्वतःचे म्हणणे सांगायचे आहे; परंतु दुसऱ्याचे म्हणणे शांतपणे ऐकण्याची तयारी कमी होत आहे.
अशा काळात ‘आणि ऐक ना…’ हे शीर्षकच एक महत्त्वाचा जीवनसंदेश घेऊन येते.
लेखिका वाचकाला केवळ स्वतःचे अनुभव सांगत नाहीत; त्या त्याला थांबायला, पाहायला, अनुभवायला, विचार करायला आणि अंतर्मनाचा आवाज ऐकायला सांगतात.
पाऊस ऐकायचा आहे.
पक्ष्यांचे घरटे पाहायचे आहे.
नात्यांमधील घरपण समजून घ्यायचे आहे.
गुरुतत्त्वाचा अर्थ शोधायचा आहे.
श्रद्धेच्या मागे दडलेले मानसशास्त्र समजून घ्यायचे आहे.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे—स्वतःच्या आतला आवाज ऐकायचा आहे.
यामुळे हे पुस्तक बाह्य जगाचे वर्णन करत करत अखेरीस स्वतःकडे घेऊन जाणारे पुस्तक ठरते.
‘आणि ऐक ना…’ हा अनुभवप्रधान, संवेदनशील आणि चिंतनशील ललित लेखसंग्रह आहे. साध्या दैनंदिन अनुभवांना निसर्ग, अध्यात्म, संस्कृती, नाती आणि मानवी मनाच्या संदर्भात पाहण्याची लेखिकेची दृष्टी या पुस्तकाला स्वतंत्र ओळख देते.
साधना डोंगरे यांचे वैशिष्ट्य मोठमोठे तात्त्विक सिद्धांत मांडण्यात नाही; तर साध्या गोष्टींमध्ये लपलेला मोठा अर्थ शोधण्यात आहे. पक्ष्यांचे घरटे असो, पावसाच्या धारा असोत, कृष्णाची रास असो, गुरु असो, अन्नपूर्णा असो किंवा नवसाची परंपरा—प्रत्येक विषयाच्या निमित्ताने लेखिका माणूस आणि त्याचे अंतर्मन शोधतात.
या पुस्तकाचे खरे यश म्हणजे ते वाचून संपत नाही. एखादा लेख वाचून झाल्यानंतर त्यातील एखादा प्रश्न मनात रेंगाळतो आणि वाचक स्वतःलाच विचारू लागतो— ‘खरंच, आपण याकडे अशा नजरेने कधी पाहिलं होतं का?’
म्हणूनच ‘आणि ऐक ना…’ हे केवळ वाचण्याचे नव्हे, तर अनुभवण्याचे आणि मनाशी संवाद साधण्याचे पुस्तक आहे.
साधना डोंगरे यांच्या लेखणीला संवेदनशीलतेची ऊब, चिंतनाची खोली आणि संवादाची गोडी लाभली आहे. ‘आणि ऐक ना…’ ही त्याच लेखणीची मनापासून उमटलेली साद आहे—जी वाचकाने एकदा तरी शांतपणे ऐकावी.
-मच्छिंद्र ऐनापुरे
लेखिका : सौ. साधना सतीश डोंगरे, पुणे
प्रकाशक : अथर्व प्रकाशन, कोल्हापूर
प्रथम आवृत्ती : २०२२
पृष्ठे : २२०
किंमत : ४००