कवयित्री मनीषा पाटील-हरोलीकर यांच्या ‘आभाळाच्या गावी’ या नव्या बालकवितासंग्रहाचे समीक्षात्मक परीक्षण. निसर्ग, बालविश्व, संस्कार, गेयता आणि चित्रसजावटीचा वेध घेणारा हा संग्रह कसा आहे, जाणून घ्या.
कवयित्री मनीषा पाटील-हरोलीकर यांचा ‘आभाळाच्या गावी’ हा बालकवितासंग्रह म्हणजे बालमनाच्या निरागस भावविश्वाची, निसर्गाच्या रम्य सोबतीची आणि संस्कारमूल्यांच्या आनंददायी शिकवणीची एक सुंदर सफर आहे.
बालसाहित्य हा साहित्यविश्वातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि तितकाच जबाबदारीचा प्रांत आहे. मुलांसाठी लिहिताना केवळ यमक जुळवून किंवा गोड शब्दांची पेरणी करून चालत नाही. त्यांच्या भावविश्वाशी नाते जोडणारी, त्यांच्या कुतूहलाला चालना देणारी आणि नकळत त्यांच्या मनावर चांगले संस्कार करणारी कविता लिहावी लागते. बालकवितेत निरागसता, कल्पनाशक्ती, लय, गेयता आणि सहजता यांचा सुंदर मिलाफ साधावा लागतो. मनीषा पाटील-हरोलीकर यांचा ‘आभाळाच्या गावी’ हा बालकवितासंग्रह या दृष्टीने लक्ष वेधून घेतो.
संग्रहाच्या शीर्षकातच एक विलक्षण कल्पनारम्यता आहे. ‘आभाळाच्या गावी’ हे नाव मुलांना वास्तवाच्या चौकटीबाहेर घेऊन जाणारे आहे. आभाळ, ढग, पक्षी, इंद्रधनुष्य आणि निसर्गाच्या असंख्य रंगांशी संवाद साधण्याची संधी हे शीर्षकच मुलांना देते. आभाळाच्या गावात नेमके काय असेल, तिथे कोण राहत असेल, तिथे कसे खेळ चालत असतील, असे प्रश्न मुलांच्या मनात सहज निर्माण होतात. बालसाहित्यात शीर्षकानेच वाचकाच्या कल्पनाशक्तीला पंख देणे महत्त्वाचे असते. या संग्रहाचे शीर्षक ते काम चांगल्या प्रकारे करते.
निसर्गाशी मैत्री जोडणाऱ्या कविता
या संग्रहातील कवितांचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे निसर्गाविषयीची आत्मीयता. ‘झाड झाड लावू’, ‘डोंबाळा डोंगर’, ‘डोंगर झरा’, ‘फुलांचे घर’, ‘थेंब थेंब कसा’, ‘भिजून मग सूर्याला’ अशा शीर्षकांच्या कविता मुलांना निसर्गाच्या जवळ घेऊन जातात.
‘झाड झाड लावू’ या कवितेतून वृक्षसंवर्धनाचा संदेश दिला आहे. झाडांचे महत्त्व केवळ उपदेशाच्या भाषेत न सांगता मुलांच्या कृतीशी जोडण्याचा प्रयत्न येथे दिसतो. झाडे लावणे, त्यांची काळजी घेणे आणि निसर्गाचे रक्षण करणे ही जाणीव बालवयातच रुजावी, हा या कवितेमागचा विचार महत्त्वाचा आहे.
‘डोंबाळा डोंगर’ आणि ‘डोंगर झरा’ यांसारख्या कवितांमधून डोंगर, पाऊस, झरे, पक्षी आणि हिरवाईचे चित्र उभे राहते. निसर्गातील या घटकांकडे केवळ पाहण्याची नव्हे, तर त्यांच्याशी भावनिक नाते जोडण्याची दृष्टी या कवितांमधून मिळते. मुलांना निसर्गातील छोट्या छोट्या गोष्टींचे निरीक्षण करायला शिकवणे, हे या कवितांचे वैशिष्ट्य म्हणता येईल.
विशेष म्हणजे, निसर्ग हा या संग्रहात केवळ वर्णनाचा विषय नाही, तर तो मुलांच्या आनंदाचा, खेळाचा आणि कल्पनाविश्वाचा एक अविभाज्य भाग बनतो.
बालजीवनाचे विविध रंग
बालपण म्हणजे खेळ, गमतीजमती, शाळा, मित्रमैत्रिणी, आई-वडिलांचा सहवास आणि असंख्य प्रश्नांचे जग. या संग्रहात कवयित्रीने बालजीवनातील अशा विविध अनुभवांना कवितेचा विषय बनवले आहे.
‘शाळा हेच घर’, ‘पुस्तकाचे पान’, ‘यात्रा’, ‘आजोबा’, ‘असे नाही वागायचे’, ‘बाळा बाळा म्हणतात’, ‘लाडाझाव’, ‘हाती घास देतो’, ‘मी कुणाशी बोलू?’ अशा कविता बालविश्वातील वेगवेगळ्या भावभावना आणि अनुभवांना स्पर्श करतात.
‘पुस्तकाचे पान’ या शीर्षकातून वाचनाची आवड निर्माण करण्याचा प्रयत्न दिसतो. मुलांच्या हातात पुस्तक आले, तर त्यांच्या कल्पनाशक्तीला नवे क्षितिज मिळते. पुस्तक हे केवळ अक्षरांचे भांडार नसून ते ज्ञान, अनुभव आणि आनंदाचे जग आहे, ही जाणीव बालकवितेतून रुजवणे आवश्यक आहे.
‘आजोबा’सारख्या कवितेतून पिढ्यांमधील नाते आणि कौटुंबिक जिव्हाळ्याचे महत्त्व अधोरेखित होते. आजच्या बदलत्या जीवनशैलीत मुलांना कुटुंबातील ज्येष्ठ व्यक्तींच्या सहवासाचे महत्त्व समजावून देण्याची गरज आहे. अशा विषयांची निवड ही कवयित्रीच्या बालसाहित्यविषयक जाणिवेची खूण आहे.
संस्कार आणि सामाजिक जाणिवांची पेरणी
बालकवितेचे आणखी एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे मुलांमध्ये चांगल्या सवयी, संवेदनशीलता आणि सामाजिक भान निर्माण करणे. या संग्रहातही त्याचे दर्शन घडते.
‘असे नाही वागायचे’, ‘मावळ्यांनो, काढा ढाली’, ‘रांगावर कर प्रेम’, ‘मानवगीत गाऊया’, ‘बाळ माणसाचा’, ‘मराठीची सेवा’ अशा कवितांच्या शीर्षकांतून संस्कार, सामाजिक बांधिलकी, माणुसकी, भाषा आणि देशाच्या सांस्कृतिक परंपरेविषयीची आस्था व्यक्त होते.
मुलांना चांगले वागण्याचा उपदेश करण्यापेक्षा चांगल्या वर्तनाची जाणीव त्यांच्या मनात निर्माण करणे अधिक महत्त्वाचे असते. कविता हे त्यासाठीचे प्रभावी माध्यम आहे. या संग्रहातील काही कविता मुलांना विचार करायला प्रवृत्त करतात, तर काही त्यांच्या मनात चांगल्या मूल्यांची रुजवण करतात.
बालसाहित्यामध्ये शिवकालीन परंपरा, मातृभाषेचे प्रेम, माणुसकी आणि निसर्गसंवर्धन यांसारखे विषय आणणे ही स्वागतार्ह बाब आहे. मात्र अशा विषयांची मांडणी मुलांना उपदेशात्मक न वाटता अनुभवातून समजेल, अशी असणेही तितकेच आवश्यक आहे.
भाषेतील सहजता आणि बालसुलभ लय
बालकवितेची भाषा ही मुलांच्या ओठांवर सहज रुळणारी असावी लागते. अवघड शब्द, गुंतागुंतीची वाक्यरचना आणि कृत्रिम यमके यांमुळे कवितेचा आनंद कमी होऊ शकतो. या संग्रहातील बहुतांश कवितांची रचना लहान, सुटसुटीत आणि सहज आकलन होणारी आहे.
कवितांमध्ये यमक, लय आणि पुनरुक्तीचा वापर आढळतो. त्यामुळे मुलांना कविता वाचताना किंवा ऐकताना तिचा ताल पकडणे सोपे जाते. बालवाचकांसाठी हे महत्त्वाचे आहे. कारण बालकविता ही केवळ वाचनासाठी नसते; ती म्हणण्यासाठी, गुणगुणण्यासाठी आणि पाठ करण्यासाठीही असते.
कवयित्रीने मुलांच्या परिचयातील झाडे, फुले, पक्षी, पाऊस, डोंगर, शाळा आणि कुटुंब अशा विषयांची निवड केल्यामुळे कवितांशी मुलांचे सहज नाते जुळू शकते.
तथापि, काही कवितांमध्ये आशयापेक्षा संदेशाला अधिक महत्त्व मिळाल्याचे जाणवते. बालकवितेचा खरा प्रभाव केवळ चांगला संदेश देण्यात नसतो, तर तो संदेश मुलांच्या मनात आनंददायी अनुभवातून पोहोचवण्यात असतो. काही ठिकाणी कल्पनाविस्तार, अनपेक्षित शब्दप्रतिमा आणि अधिक नावीन्यपूर्ण अभिव्यक्तीला वाव मिळू शकतो. पुढील लेखनात कवयित्रीने या बाबींकडे अधिक लक्ष दिल्यास त्यांच्या कवितांना आणखी वेगळी उंची प्राप्त होईल.
चित्रसजावटीमुळे पुस्तकाला लाभलेले आकर्षक रूप
या संग्रहाचे आणखी एक उठून दिसणारे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची रंगीत चित्रसजावट. पुस्तकाच्या मुखपृष्ठापासून आतील प्रत्येक पानापर्यंत चित्रांचा आकर्षक वापर करण्यात आला आहे. ढग, इंद्रधनुष्य, फुले, झाडे, डोंगर, झरे, शाळेत जाणारी मुले, आई आणि मुलांचे प्रसंग अशा चित्रांमुळे पुस्तकाचे दृश्यविश्व समृद्ध झाले आहे.
बालवाचकांसाठी चित्रे ही केवळ सजावट नसते. ती कवितेचा आशय समजून घेण्यासाठी मदत करतात. एखादी कविता वाचण्यापूर्वी चित्र पाहून मुलांच्या मनात कुतूहल निर्माण होते आणि कविता वाचल्यानंतर त्या चित्राचा अर्थ अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रकारे चित्रे आणि शब्द यांचा परस्परपूरक संबंध या पुस्तकात साधण्याचा प्रयत्न दिसतो.
पुस्तकाची रंगसंगती, अक्षरांची मांडणी आणि चित्रांचे प्रमाण यांमुळे ते लहान वयोगटातील मुलांना आकर्षित करणारे ठरते.
एकूणच बालसाहित्याच्या दिशेने सकारात्मक पाऊल
‘आभाळाच्या गावी’ हा संग्रह केवळ बालमनाला रिझवणारा नाही, तर त्याला निसर्ग, कुटुंब, शाळा, समाज आणि संस्कार यांच्या जगाशी जोडण्याचा प्रयत्न करणारा आहे. मुलांच्या भावविश्वाला साजेसे विषय निवडून त्यांची सोप्या भाषेत मांडणी करण्याचे काम मनीषा पाटील-हरोलीकर यांनी केले आहे.
या संग्रहामागे कवयित्रीची बालसाहित्याविषयीची आस्था त्यांच्या मनोगतातूनही स्पष्ट होते. आपल्या कवितानिर्मितीच्या प्रवासात प्रोत्साहन देणाऱ्या साहित्यिकांचा, कुटुंबीयांचा आणि सहकाऱ्यांचा त्यांनी कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख केला आहे. बालसाहित्यनिर्मिती ही एकट्याची प्रक्रिया नसून त्यामागे अनेकांचे प्रोत्साहन आणि सहकार्य असते, याची जाणीव या मनोगतातून होते.
बालकविता लिहिणे सोपे वाटत असले, तरी मुलांच्या मनाचा ठाव घेणे ही कठीण गोष्ट आहे. त्यांच्या कल्पनाविश्वात प्रवेश करण्यासाठी मोठ्यांनी आपले मोठेपण बाजूला ठेवून पुन्हा एकदा बालक व्हावे लागते. मनीषा पाटील-हरोलीकर यांनी या संग्रहातून असा प्रयत्न केला आहे.
काही कवितांमध्ये अधिक कल्पकता आणि भाषिक नावीन्याची संधी असली, तरी बालवाचकांपर्यंत चांगले विचार पोहोचवण्याची त्यांची धडपड निश्चितच कौतुकास्पद आहे. विशेषतः प्राथमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी हा संग्रह उपयुक्त ठरू शकतो. पालक, शिक्षक आणि बालवाचनालयांनीही या पुस्तकाची दखल घ्यावी.
आभाळाला गवसणी घालण्याची स्वप्ने पाहणाऱ्या बालमनाला कल्पनेचे पंख देणारा हा संग्रह आहे. मुलांच्या ओठांवर कविता यावी, त्यांच्या डोळ्यांत निसर्गाविषयी कुतूहल निर्माण व्हावे आणि त्यांच्या मनात माणुसकीची छोटीशी ज्योत पेटावी, हीच बालसाहित्याची खरी फलश्रुती असते. ‘आभाळाच्या गावी’ हा संग्रह त्या दिशेने टाकलेले एक आश्वासक पाऊल आहे.
कवयित्री मनीषा पाटील-हरोलीकर यांच्या या बालसाहित्यिक प्रवासाला मनःपूर्वक शुभेच्छा!
– मच्छिंद्र ऐनापुरे,जत जि. सांगली
पुस्तकाचे नाव : आभाळाच्या गावी (बालकवितासंग्रह)
कवयित्री : मनीषा पाटील – हरोलीकर
प्रकाशन : यशोदीप पब्लिकेशन्स -,पुणे
किंमत : १५० रुपये
पाने : ५४