डाळ शिजवताना पांढरा फेस का तयार होतो? तो आरोग्यासाठी हानिकारक आहे का? डाळीतील प्रथिने, सॅपोनिन, फेस काढण्याचे कारण आणि डाळ शिजवण्याची योग्य पद्धत जाणून घ्या.
भारतीय स्वयंपाकघरात डाळींना विशेष महत्त्व आहे. मसूर, मूग, हरभरा, अरहर किंवा तूरडाळ अशा विविध डाळी आपल्या रोजच्या आहाराचा अविभाज्य भाग आहेत. मात्र, डाळ शिजवताना तिच्या पृष्ठभागावर पांढऱ्या रंगाचा फेस जमा झालेला अनेकदा दिसतो. हा फेस पाहून तो घाण किंवा आरोग्यासाठी हानिकारक असावा, असा समज करून अनेकजण तो चमच्याने काढून टाकतात. परंतु, हा फेस नेमका कशामुळे तयार होतो? तो काढून टाकणे आवश्यक आहे का? आणि तो डाळीत राहिल्यास आरोग्यावर काही परिणाम होतो का? असे प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतात.
वास्तविक, डाळ शिजवताना तयार होणारा पांढरा फेस हा कचरा किंवा भेसळीचा प्रकार नसून नैसर्गिक प्रक्रियेचा परिणाम आहे. हा फेस मुख्यतः डाळींमधील प्रथिने (प्रोटीन) आणि सॅपोनिन या नैसर्गिक घटकांमुळे तयार होतो. डाळी हा वनस्पतीजन्य प्रथिनांचा उत्तम स्रोत आहे. डाळ गरम पाण्यात शिजू लागल्यानंतर त्यातील काही प्रथिने पाण्यात मिसळतात. उकळण्याच्या प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या हवेच्या बुडबुड्यांशी त्यांचा संयोग होतो आणि त्यामुळे पाण्याच्या पृष्ठभागावर फेस जमा होतो.
याशिवाय, डाळींच्या सालींमध्ये सॅपोनिन नावाचे नैसर्गिक संयुग आढळते. या घटकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते साबणाप्रमाणे फेस निर्माण करू शकते. डाळ उकळताना सॅपोनिन पाण्यात मिसळते आणि त्यामुळेही पांढऱ्या फेसाचे प्रमाण वाढते. त्यामुळे डाळ शिजवताना दिसणारा फेस हा एक नैसर्गिक घटक आहे, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
फेस काढावा की डाळीतच राहू द्यावा?
डाळ शिजवताना तयार होणारा फेस विषारी नसतो. त्यामुळे तो काढलाच पाहिजे, असा कोणताही सार्वत्रिक नियम नाही. मात्र, या फेसामध्ये असलेल्या सॅपोनिनमुळे डाळीला काही प्रमाणात कडवट चव येऊ शकते. त्यामुळे डाळीची मूळ चव काहीशी बदलण्याची शक्यता असते. ज्यांना डाळीची चव अधिक चांगली हवी आहे, त्यांनी शिजवताना पृष्ठभागावर जमा होणारा फेस चमच्याने काढून टाकण्यास हरकत नाही.
काही लोकांना डाळ खाल्ल्यानंतर पोट फुगणे, गॅस होणे किंवा अपचनाचा त्रास जाणवतो. यामागे डाळींमध्ये असलेली काही जटिल कर्बोदके (कॉम्प्लेक्स कार्बोहायड्रेट्स) कारणीभूत असू शकतात. ही कर्बोदके पचनसंस्थेत विघटित होताना वायू तयार होऊ शकतो. काही व्यक्तींना सॅपोनिनमुळेही पचनासंबंधी अस्वस्थता जाणवू शकते. त्यामुळे ज्यांना डाळी खाल्ल्यानंतर त्रास होतो, त्यांनी डाळ स्वच्छ धुणे, भिजवणे आणि शिजवताना वरचा फेस काढणे यांसारख्या उपायांचा अवलंब करावा.
डाळ शिजवण्यापूर्वी स्वच्छ धुणे महत्त्वाचे
डाळींमध्ये साठवणुकीदरम्यान धूळ, माती किंवा इतर बाह्य अशुद्ध घटक मिसळण्याची शक्यता असते. काही डाळींवर प्रक्रिया करताना वापरलेल्या पदार्थांचे अवशेषही असू शकतात. त्यामुळे डाळ शिजवण्यापूर्वी ती स्वच्छ पाण्याने तीन ते चार वेळा हलक्या हाताने धुऊन घ्यावी. यामुळे धूळ, माती आणि इतर अशुद्ध घटक निघून जाण्यास मदत होते. डाळ धुण्यामुळे तिच्या पृष्ठभागावरील काही घटकही कमी होऊ शकतात.
डाळ भिजवण्याचेही आहेत फायदे
डाळ शिजवण्यापूर्वी काही वेळ पाण्यात भिजत ठेवणे हा आणखी एक चांगला उपाय आहे. डाळ भिजवल्यामुळे त्यातील काही जटिल शर्करा (ऑलिगोसॅकराइड्स) पाण्यात उतरतात. या घटकांमुळे काही व्यक्तींना पोटात गॅस होणे आणि पोट फुगणे यांसारख्या तक्रारी जाणवतात. डाळ भिजवल्यानंतर ते पाणी फेकून देऊन पुन्हा स्वच्छ पाण्यात डाळ शिजवल्यास अशा तक्रारी कमी होण्यास मदत होऊ शकते. तसेच डाळ लवकर शिजण्यासही मदत होते.
एकूणच, डाळ शिजवताना तयार होणारा पांढरा फेस म्हणजे घाण किंवा विषारी पदार्थ नव्हेत. तो प्रथिने आणि सॅपोनिन यांसारख्या नैसर्गिक घटकांमुळे तयार होतो. त्यामुळे त्याबाबत अनावश्यक भीती बाळगण्याची गरज नाही. मात्र, डाळीची चव, पचनक्षमता आणि स्वच्छता लक्षात घेऊन शिजवताना फेस काढणे, डाळ व्यवस्थित धुणे आणि आवश्यकतेनुसार भिजवणे हे साधे उपाय उपयुक्त ठरू शकतात.
