राष्ट्रीय शिक्षक (teacher) दिनानिमित्त जाणून घ्या रुपेरी पडद्यावर रंगवलेल्या शिक्षकाच्या विविध भूमिका. ‘तारे जमीन पर’, ‘थ्री इडियट्स’, ‘ब्लॅक’, ‘परिचय’, ‘चक दे इंडिया’सह अनेक चित्रपटांनी शिक्षक आणि शिक्षणव्यवस्थेचे विविध पैलू कसे मांडले, याचा आढावा.
५ सप्टेंबर हा दिवस भारतात राष्ट्रीय शिक्षक (teacher) दिन म्हणून साजरा केला जातो. समाज घडविणाऱ्या शिक्षकांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस. शिक्षक म्हणजे केवळ वर्गात उभे राहून धडे देणारी व्यक्ती नव्हे; तो विद्यार्थ्यांच्या विचारांना आकार देणारा, त्यांच्या गुणांना ओळखून त्यांना योग्य दिशा देणारा आणि अनेकदा त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देणारा मार्गदर्शक असतो. म्हणूनच समाजाचे प्रतिबिंब मानल्या जाणाऱ्या सिनेमानेही शिक्षकाला आपल्या कथांमध्ये महत्त्वाचे स्थान दिले आहे.
हिंदी चित्रपटसृष्टीत शिक्षक कधी शिस्तप्रिय आणि कडक, कधी प्रेमळ आणि समजूतदार, कधी समर्पित आणि संघर्षशील, तर कधी विनोदी आणि मिश्कील रूपात पडद्यावर आला. बदलत्या समाजाबरोबर शिक्षकाची पडद्यावरील प्रतिमाही बदलत गेली. त्यामुळे रुपेरी पडद्यावरचा शिक्षक हा केवळ एक व्यक्तिरेखा न राहता, त्या-त्या काळातील शिक्षणव्यवस्थेचा आणि समाजाच्या मानसिकतेचा आरसाही ठरला.
शिस्तीपासून संस्कारांपर्यंत
जुन्या चित्रपटांमध्ये शिक्षकाची प्रतिमा प्रामुख्याने प्रामाणिक, कर्तव्यनिष्ठ आणि शिस्तप्रिय अशी होती. जागृतीमधील अभि भट्टाचार्य यांचा शिक्षक विद्यार्थ्यांना केवळ शिक्षण देत नाही, तर त्यांच्यात शिस्त आणि देशप्रेम रुजवतो. आओ बच्चों तुम्हे दिखाएं झांकी हिंदुस्तान की आणि दे दी हमें आजादी यांसारखी गाणी आजही त्या काळातील शिक्षकाच्या संस्कारक्षम भूमिकेची आठवण करून देतात.
इम्तिहानमध्ये विनोद खन्ना यांनी साकारलेला शिक्षक विद्यार्थ्यांमध्ये मिसळतो, त्यांच्या समस्या समजून घेतो आणि गरज पडल्यास त्यांना फटकारतोही. म्हणजेच शिस्त ही केवळ शिक्षा नसून विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला योग्य वळण देण्यासाठीची प्रक्रिया आहे, हा विचार या व्यक्तिरेखेतून पुढे येतो.
बुलंदीमधील राजकुमार यांचा दबंग आणि तत्त्वनिष्ठ प्राध्यापकही शिक्षकाच्या कर्तव्यनिष्ठ रूपाचे प्रभावी उदाहरण ठरतो. तडजोड न करणारा हा शिक्षक (teacher) अखेरीस घराणेशाही आणि पक्षपाताचा बळी ठरतो. अशा कथांमधून शिक्षकाचा संघर्षही प्रेक्षकांसमोर आला.
शिक्षक म्हणजे विद्यार्थ्याला समजून घेणारा माणूस
काळ पुढे सरकला आणि शिक्षकाच्या भूमिकेकडे पाहण्याची दृष्टीही बदलली. मुलांना केवळ पाठ्यपुस्तकातील धडे शिकवण्यापेक्षा त्यांना समजून घेणे, त्यांच्या क्षमता ओळखणे आणि त्यांच्या मानसिकतेनुसार शिकवणे महत्त्वाचे आहे, हा विचार काही चित्रपटांनी प्रभावीपणे मांडला.
याचे सर्वात मोठे उदाहरण म्हणजे तारे जमीन पर. आमिर खानने साकारलेला कला शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या अडचणी समजून घेतो. प्रत्येक मूल एकाच पद्धतीने शिकत नाही, प्रत्येकाच्या क्षमता वेगळ्या असतात, हे तो अधोरेखित करतो. गुणांच्या स्पर्धेपेक्षा मुलाच्या मनाचा आणि त्याच्या कलागुणांचा विचार करायला हवा, हा संदेश या चित्रपटाने पालक आणि शिक्षक दोघांनाही दिला.
परिचयमधील जितेंद्र यांचा शिक्षकही (teacher) पारंपरिक अध्यापनपद्धतीच्या पलीकडे जातो. खेळ, संवाद आणि आपुलकीच्या माध्यमातून तो विद्यार्थ्यांशी नाते जोडतो. आईच्या मायेपासून दुरावलेल्या मुलांना तो आपलेसे करतो आणि शिक्षक-विद्यार्थी नात्याला भावनिक आधार देतो.
शिक्षकाने केवळ शिकवायचे नसते, घडवायचे असते
ब्लॅकमधील अमिताभ बच्चन यांची शिक्षकाची भूमिका तर शिक्षकाच्या समर्पणाची परिसीमा दाखवते. मुक्या-बहिऱ्या आणि अंध विद्यार्थिनीला शिक्षणाच्या माध्यमातून जगण्याची नवी दृष्टी देणारा शिक्षक स्वतः मात्र हळूहळू असहाय बनतो. येथे शिक्षक (teacher) म्हणजे फक्त ज्ञान देणारा नव्हे, तर विद्यार्थ्याला स्वतःच्या पायावर उभे करणारा व्यक्ती आहे.
स्वदेशमध्ये गावातील मुलांना शिकवणारी शिक्षिका आणि हिचकीमधील राणी मुखर्जीची व्यक्तिरेखाही शिक्षणाकडे पाहण्याची व्यापक दृष्टी देतात. विद्यार्थ्यांची पार्श्वभूमी, अडचणी किंवा मर्यादा काहीही असोत; त्यांच्यातील क्षमता शोधून त्यांना पुढे नेणे, हीच खऱ्या शिक्षकाची कसोटी आहे.
शिक्षणव्यवस्थेलाही आरसा
सिनेमाने केवळ आदर्श शिक्षक (teacher) दाखवले नाहीत; त्याने शिक्षणव्यवस्थेतील त्रुटींवरही भाष्य केले. थ्री इडियट्सने गुण, स्पर्धा आणि करिअरच्या दबावाखाली अडकलेल्या विद्यार्थ्यांचा प्रश्न ठळकपणे मांडला. यश म्हणजे केवळ चांगले गुण नव्हेत, तर आपल्याला आवडणाऱ्या क्षेत्रात कौशल्य आणि आनंदाने काम करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे, हा विचार या चित्रपटाने लोकप्रिय केला.
दो दुनी चारमध्ये शिक्षकाच्या आर्थिक आणि कौटुंबिक संघर्षाचे वास्तव दिसते. आय एम कलाममध्ये प्रतिकूल परिस्थितीतही शिकण्याची दुर्दम्य इच्छा असलेल्या मुलाची कथा आहे. आरक्षणमध्ये शिक्षणाचे व्यापारीकरण आणि त्याभोवतीचे सामाजिक प्रश्न समोर येतात. पाठशाला, फालतू, चांस पे डांस आणि उडान यांसारख्या चित्रपटांनीही शिक्षणव्यवस्थेतील विविध प्रश्नांकडे लक्ष वेधले.
म्हणजेच बॉलीवूडने शिक्षकाला केवळ गौरवले नाही, तर शिक्षणाच्या व्यवस्थेलाही प्रश्न विचारले.
कधी गंभीर, कधी विनोदी, कधी वेगळा
रुपेरी पडद्यावर शिक्षकाची व्यक्तिरेखा एका चौकटीत कधीच बंदिस्त राहिली नाही. देव आनंद हम नौजवान आणि मनपसंदमध्ये प्रोफेसरच्या भूमिकेत दिसला. शम्मी कपूर प्रोफेसरमध्ये वेगळ्या ढंगाचा शिक्षक बनला. राजेश खन्ना यांनी मास्टर जी आणि रोटीमध्ये शिक्षकाची (teacher) भूमिका साकारली. अमिताभ बच्चन यांनी कस्मे वादे, आरक्षण, सत्याग्रह, मोहब्बतें, ब्लॅक आणि चुपके चुपके अशा विविध चित्रपटांत शिक्षकाची वेगवेगळी रूपे साकारली.
3 इडियट्स आणि मुन्ना भाई एमबीबीएसमधील बोमन इराणी यांनी शिक्षकाच्या व्यक्तिरेखेला वेगळाच रंग दिला. कुठे कडक शिस्त, कुठे विनोद, कुठे प्रतिष्ठा आणि कुठे विद्यार्थ्यांशी संघर्ष—शिक्षकाचे हे सारे पैलू सिनेमाने आपल्या पद्धतीने टिपले.
क्रीडा क्षेत्रातही शिक्षकाचे रूप प्रशिक्षकाच्या माध्यमातून पडद्यावर आले. चक दे इंडियामधील शाहरुख खान आणि दंगलमधील आमिर खान यांच्या भूमिका विद्यार्थ्यांच्या किंवा खेळाडूंच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवून त्यांना विजयासाठी तयार करणाऱ्या मार्गदर्शकांच्या आहेत. हिप हिप हुर्रे आणि इकबाल यांसारख्या चित्रपटांनीही शिक्षक (teacher) -विद्यार्थी नात्याची वेगळी बाजू दाखवली.
समाज बदलतो, शिक्षकाची प्रतिमाही बदलते
सुरुवातीच्या चित्रपटांमध्ये शिक्षक (teacher) म्हणजे प्रामाणिकपणा, संस्कार आणि आदर्श यांचे प्रतीक होता. पुढे सिनेमाने शिक्षकाला अधिक वास्तववादी पद्धतीने दाखवायला सुरुवात केली. तो कधी विनोदी झाला, कधी रोमँटिक, कधी असहाय, कधी व्यवस्थेचा बळी, तर कधी चुकीच्या मार्गावर जाणाराही दाखवला गेला. दो और दो पांचमध्ये शिक्षकाचा पेहराव गुन्ह्यासाठी वापरण्यात आला, तर मैं हूं नामध्ये प्राध्यापकाचा मुखवटा दहशतवादी कारवायांसाठी वापरला जातो. यामुळे शिक्षकाची प्रतिमा केवळ आदर्श चौकटीत न ठेवता सिनेमाने समाजातील बदलत्या वास्तवाशी जोडली.
मात्र या सगळ्या रूपांपलीकडे एक गोष्ट कायम राहते—शिक्षकाचा विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यावर होणारा प्रभाव.
आज शिक्षणाची साधने बदलली आहेत. वर्गखोली डिजिटल झाली आहे, शिकण्याच्या पद्धती बदलल्या आहेत आणि माहिती मिळवण्याचे मार्ग असंख्य झाले आहेत. तरीही योग्य-अयोग्याचा विवेक, प्रश्न विचारण्याची वृत्ती, आत्मविश्वास, संवेदनशीलता आणि माणूस म्हणून घडण्याची प्रक्रिया यासाठी शिक्षकाची गरज संपलेली नाही.
सिनेमा आपल्याला अनेक शिक्षक (teacher) दाखवतो; पण खऱ्या आयुष्यातील शिक्षकाला कोणताही ‘कट’ किंवा ‘रिटेक’ नसतो. विद्यार्थ्याच्या एका छोट्याशा यशात त्याचा मोठा आनंद असतो आणि विद्यार्थ्याच्या अपयशात त्याची अस्वस्थताही असते.
म्हणूनच ५ सप्टेंबरचा शिक्षक (teacher) दिन हा केवळ शिक्षकांना शुभेच्छा देण्याचा दिवस नाही; तर आपल्या आयुष्यातील त्या व्यक्तीची आठवण काढण्याचा दिवस आहे, जिने आपल्याला केवळ पुस्तकातील अक्षरे वाचायला शिकवले नाही, तर आयुष्य वाचायलाही शिकवले.
रुपेरी पडद्यावर शिक्षकाची अनेक रूपे आली आणि गेली. पण पडदा खाली आल्यानंतरही आपल्या मनात कायम राहतो तो एकच शिक्षक—ज्याने आपल्यावर विश्वास ठेवला आणि आपल्याला स्वतःवर विश्वास ठेवायला शिकवले.