मुंबईतील झोपडपट्टीतील सांडपाण्याच्या समस्येतून पीयूष झा यांनी किफायतशीर जलशुद्धीकरण तंत्रज्ञान विकसित केले. त्यांच्या संघर्ष आणि नवकल्पनेची प्रेरणादायी कहाणी.

जीवनात अडचणी येतात तेव्हा काही जण त्यांच्यापासून दूर जाण्याचा प्रयत्न करतात, काही जण त्या अडचणींना नशिबाचा भाग मानून स्वीकारतात; पण काही मोजके लोक असे असतात, जे समस्येकडे वेगळ्या नजरेने पाहतात. त्यांना समस्या म्हणजे केवळ अडथळा वाटत नाही, तर त्यातून काहीतरी नवे निर्माण करण्याची संधी दिसते. बिहारमधील मधुबनी येथून मुंबईत आलेल्या अवघ्या २० वर्षांच्या पीयूष झा यांची कहाणी याच विचाराची प्रेरणादायी उदाहरण आहे.

चांगल्या आयुष्याच्या शोधात पीयूष मुंबईतील झोपडपट्टीत आले. तेथे राहत असताना त्यांच्या आजूबाजूला साचणारे दूषित पाणी, अस्वच्छता आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या आजारांचा धोका त्यांनी जवळून पाहिला. डेंग्यू, मलेरिया, टायफॉइड यांसारख्या आजारांचा धोका केवळ आरोग्याचा प्रश्न नव्हता; तो गरिबी, अस्वच्छता आणि अपुऱ्या नागरी सुविधांशी जोडलेला मोठा सामाजिक प्रश्न होता.

अनेकांना ही परिस्थिती अस्वस्थ करणारी वाटली असती. पीयूष मात्र त्याच समस्येकडे एका प्रश्नाच्या रूपाने पाहू लागले—या समस्येवर काही वेगळा आणि किफायतशीर उपाय करता येईल का?

याच प्रश्नातून त्यांच्या नवकल्पनेचा प्रवास सुरू झाला.

अडचणींमध्ये संधी शोधण्याची दृष्टी

पीयूष यांनी विकेंद्रित आणि मॉड्युलर सांडपाणी शुद्धीकरण प्रणाली विकसित केली. मोठ्या पायाभूत सुविधांवर अवलंबून न राहता सांडपाण्यावर प्रक्रिया करणे आणि ती प्रक्रिया अधिक किफायतशीर बनवणे हा त्यांच्या तंत्रज्ञानाचा उद्देश आहे.

या प्रवासातील सर्वांत प्रेरणादायी बाब म्हणजे त्यांच्याकडे या क्षेत्रातील पारंपरिक शैक्षणिक पदवी नव्हती. एमएचटी-सीईटी परीक्षेत ९८ टक्के गुण मिळूनही त्यांनी महाविद्यालयीन शिक्षण अर्धवट सोडले आणि स्टार्टअपच्या दिशेने पाऊल टाकले.

कोणीतरी म्हणू शकते की, हा धाडसी निर्णय होता; तर दुसऱ्या बाजूने पाहिले तर तो स्वतःच्या कल्पनेवर असलेल्या विश्वासाचा परिणाम होता. मात्र, केवळ शिक्षण सोडणे म्हणजे यशाचा मार्ग नव्हे. त्यामागे सातत्याने शिकण्याची तयारी, प्रयोग करण्याची वृत्ती आणि अपयश स्वीकारण्याचे धैर्य आवश्यक असते. पीयूष यांच्या प्रवासातून हाच महत्त्वाचा धडा मिळतो.

सेकंडहँड लॅपटॉपपासून नवकल्पनेपर्यंत

कोरोनाच्या काळात त्यांना सेकंडहँड लॅपटॉप मिळाला. याच साधनाच्या मदतीने त्यांनी आपल्या कामाला सुरुवात केली. आज ज्यांच्या हातात अत्याधुनिक साधने, मोठ्या प्रयोगशाळा आणि भरपूर आर्थिक संसाधने आहेत, त्यांच्यापेक्षा वेगळ्या परिस्थितीत पीयूष यांनी आपला प्रवास सुरू केला.

यातून एक महत्त्वाची गोष्ट समोर येते—संसाधनांची कमतरता ही कल्पनाशक्तीची कमतरता असण्याची गरज नाही.

आपल्याकडे काय नाही, याची यादी करत बसण्यापेक्षा आपल्याकडे जे आहे, त्याचा उपयोग करून आपण काय करू शकतो, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

एक लॅपटॉप, एक समस्या आणि काहीतरी करण्याची तीव्र इच्छा—या साध्या गोष्टींमधून एका नव्या कल्पनेचा जन्म झाला.

समाजाच्या समस्येतून उद्योगाची संधी

पीयूष यांच्या तंत्रज्ञानाचा उद्देश केवळ सांडपाणी स्वच्छ करणे एवढाच नाही. कापड, चामडे, खाद्यपदार्थ व पेय, डिस्टिलरी, कागद व लगदा आणि साखर अशा उद्योगांमधून मोठ्या प्रमाणात सांडपाणी आणि जैवविघटनशील कचरा निर्माण होतो. या समस्येवर किफायतशीर उपाय उपलब्ध झाला तर त्याचा फायदा उद्योगांसोबत पर्यावरणालाही होऊ शकतो.

त्यांच्या म्हणण्यानुसार, पूर्वी पाणी शुद्ध करण्यासाठी एखाद्या उद्योगाला सुमारे २० लाख रुपयांपर्यंत खर्च येत असे; त्यांच्या ‘प्री-ट्रीटमेंट’ प्रणालीमुळे हा खर्च सुमारे ५ ते ७ लाख रुपयांपर्यंत कमी होऊ शकतो.

ही बाब केवळ आर्थिक बचतीपुरती मर्यादित नाही. उद्योगांसाठी जलशुद्धीकरण परवडणारे झाले, तर सांडपाण्यावर प्रक्रिया करण्याची शक्यता वाढू शकते आणि जलस्रोतांमध्ये प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी सोडण्याचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

म्हणजेच एका तरुणाने आपल्या परिसरात पाहिलेल्या समस्येचा विचार करताना व्यवसाय, पर्यावरण आणि समाजहित यांना एकत्र जोडण्याचा प्रयत्न केला.

हेदेखील वाचा: तुकाराम मुंढे IAS यांचा संघर्षमय प्रवास : 25 बदल्या, तरीही कर्तव्याशी तडजोड नाही!

मोठे होण्यासाठी मोठ्या सुरुवातीची गरज नसते

पीयूष यांच्या कथेतून आणखी एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो—यशस्वी होण्यासाठी सुरुवातीपासून मोठे कार्यालय, मोठी टीम किंवा मोठी गुंतवणूक असणे आवश्यक नाही.

कधी कधी सुरुवात एखाद्या छोट्या प्रश्नापासून होते.

‘हे असे का आहे?’

‘यावर दुसरा उपाय असू शकतो का?’

‘हा खर्च कमी करता येईल का?’

‘ही समस्या सोडवताना समाजालाही फायदा होईल का?’

असे प्रश्न विचारण्याची सवयच नवकल्पनेची पहिली पायरी ठरते.

समस्या सर्वांनाच दिसतात; पण त्या समस्येवर उपाय शोधण्याची जिद्द प्रत्येकामध्ये नसते.

अपयश आले तरी प्रवास थांबवू नका

पीयूष यांना ‘यूथ को:लॅब नॅशनल इनोव्हेशन चॅलेंज’च्या माध्यमातून तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन, गुंतवणूकदारांशी संपर्क आणि प्रशिक्षणाची संधी मिळाली. विशेष म्हणजे, स्पर्धेत विजेते न ठरलेल्या सहभागीांनाही उद्योग क्षेत्रातील व्यावसायिकांकडून मार्गदर्शन मिळाले.

यातून एक सुंदर विचार समोर येतो—प्रत्येक स्पर्धेचा अर्थ केवळ जिंकणे नसतो. काही वेळा स्पर्धा आपल्याला योग्य लोकांपर्यंत पोहोचवते, आपल्यातील कमतरता दाखवते आणि पुढच्या प्रयत्नासाठी अधिक सक्षम बनवते.

म्हणूनच अपयश म्हणजे प्रवासाचा शेवट नव्हे. अनेकदा ते पुढच्या टप्प्याची सुरुवात असते.

शिक्षण म्हणजे केवळ पदवी नव्हे

पीयूष यांच्या कथेत त्यांच्या औपचारिक शिक्षणाचा अपूर्ण राहिलेला प्रवासही आहे. मात्र, त्यातून असा अर्थ काढणे योग्य ठरणार नाही की शिक्षणाची गरज नाही. उलट, त्यांच्या प्रवासातून सतत शिकण्याचे महत्त्व अधोरेखित होते.

औपचारिक शिक्षण आपल्याला ज्ञानाची मजबूत पायाभरणी देते; परंतु बदलत्या जगात त्याबरोबरच स्व-अध्ययन, प्रयोग, तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन आणि प्रत्यक्ष अनुभव यांचीही गरज असते.

पदवी नसली तरी शिकण्याची भूक असणे महत्त्वाचे आहे. आणि पदवी असली तरी शिकणे थांबवणे धोकादायक आहे.

‘मी’पासून ‘आपण’पर्यंतचा प्रवास

पीयूष यांनी आपल्या यशाचे श्रेय केवळ स्वतःला दिलेले नाही. विविध संस्था, स्वयंसेवी संस्था, इनक्युबेटर्स आणि फेलोशिप कार्यक्रमांनी त्यांच्या कामाला पाठिंबा दिल्याचे ते सांगतात.

हा दृष्टिकोनही महत्त्वाचा आहे.

एखादी कल्पना एका व्यक्तीच्या मनात जन्म घेऊ शकते; पण तिचे मोठ्या प्रमाणावर रूपांतर करण्यासाठी अनेक हातांची गरज असते. मार्गदर्शक, सहकारी, संशोधक, गुंतवणूकदार, संस्था आणि समाज—या सर्वांचा सहभाग परिवर्तनाची गती वाढवू शकतो.

म्हणूनच मोठे स्वप्न पाहताना ‘मी हे करणार’ एवढ्यावर न थांबता ‘आपण हे कसे घडवू शकतो?’ हा प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे.

तरुणांसाठी एक महत्त्वाचा संदेश

आज अनेक तरुणांना करिअर, नोकरी आणि व्यवसायाच्या संधींची चिंता असते. स्पर्धा वाढली आहे, अपेक्षा वाढल्या आहेत आणि अनिश्चितताही आहे. अशा वेळी पीयूष यांची कहाणी सांगते की, संधी नेहमी तयार स्वरूपात आपल्या दारात येत नाही.

कधी कधी आपल्या आजूबाजूची समस्या हीच आपली संधी असते.

गावात पाण्याची समस्या असेल, तर त्यावर उपाय शोधता येतो का?

शेतीमध्ये एखादी अडचण असेल, तर तंत्रज्ञानाचा उपयोग करता येतो का?

कचऱ्याची समस्या असेल, तर त्यातून मूल्य निर्माण करता येते का?

शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, पर्यावरण, ऊर्जा अशा असंख्य क्षेत्रांत समाजासमोर प्रश्न आहेत. प्रत्येक प्रश्नामागे एखाद्या नव्या कल्पनेची शक्यता दडलेली असते.

फक्त समस्या पाहणारा माणूस तक्रार करतो; समस्या समजून घेऊन उपाय शोधणारा माणूस परिवर्तन घडवतो.

तुमची सुरुवात कुठून होईल?

पीयूष यांची कथा आपल्याला एका महत्त्वाच्या ठिकाणी आणून उभी करते. मोठे परिवर्तन घडवण्यासाठी नेहमीच मोठ्या शहरात जन्म घेणे, श्रीमंत कुटुंब असणे किंवा अत्याधुनिक सुविधा उपलब्ध असणे आवश्यक नाही.

कधी कधी झोपडपट्टीत दिसलेली समस्या एखाद्या तरुणाला विचार करायला भाग पाडते.

सेकंडहँड लॅपटॉप एखाद्या प्रयोगाची सुरुवात बनतो.

एक अपूर्ण राहिलेले औपचारिक शिक्षण स्वतःच्या पद्धतीने शिकण्याची प्रेरणा देते.

आणि एक छोटी कल्पना हजारो लोकांच्या जीवनावर परिणाम करण्याची क्षमता निर्माण करू शकते.

म्हणूनच परिस्थिती बदलण्याची वाट पाहण्यापेक्षा परिस्थितीत बदल घडवण्याचा प्रयत्न करा.

तुमच्या आजूबाजूला दिसणारी समस्या कदाचित तुमच्यासाठीच एक प्रश्न घेऊन उभी आहे. तो प्रश्न टाळू नका. त्याचा शोध घ्या, प्रयोग करा, चुका करा, पुन्हा प्रयत्न करा आणि शक्य असेल तर त्या समस्येचे उत्तर शोधा.

कारण परिवर्तनाची सुरुवात नेहमी मोठ्या घोषणेने होत नाही.

कधी ती फक्त एका साध्या प्रश्नाने होते—

“यावर आपण काहीतरी वेगळे करू शकतो का?”