तुकाराम मुंढे IAS यांचा शेतकरी कुटुंबातून प्रशासकीय सेवेत पोहोचण्याचा प्रेरणादायी प्रवास, UPSC यश, २५ बदल्या आणि निर्भीड कार्यशैली जाणून घ्या.

भारतीय प्रशासकीय सेवेतील (आयएएस) अधिकाऱ्यांना संविधान आणि कायद्याने मोठे अधिकार दिले आहेत. त्यामुळे समाजात कधी-कधी अशी धारणा निर्माण होते की, प्रशासनातील हे अधिकारीच खरे ‘राजे’ आहेत. मात्र या अधिकारांचा वापर जनहितासाठी, निर्भीडपणे आणि कोणत्याही दबावाला न जुमानता करणारे अधिकारी मोजकेच असतात. म्हणूनच टी. एन. शेषन, खैरनार, अशोक खेमका किंवा तुकाराम मुंढे यांसारखी काही नावे सामान्य माणसाच्या स्मरणात कायमची घर करून राहतात.

प्रश्न असा आहे की, बाकीचे अधिकारीही तर संविधानाने सोपवलेलेच काम करतात. मग हे काही अधिकारीच समाजासाठी आदर्श का ठरतात?

कारण ते नोकरी करत नाहीत; ते कर्तव्य जगतात.

आजच्या काळातील अशाच एका निर्भीड, तत्त्वनिष्ठ आणि कर्तव्यकठोर अधिकाऱ्याचे नाव आहे— तुकाराम हरिभाऊ मुंढे.

दुष्काळी मातीत रुजलेला संघर्ष

महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील ताडसोना हे अवघ्या पाच हजारांच्या आसपास लोकसंख्या असलेले गाव. गावातील बहुतांश कुटुंबांचा उदरनिर्वाह शेतीवर अवलंबून. त्यात दुष्काळग्रस्त भाग असल्याने शेती म्हणजे निसर्गाशी रोजची झुंज.

याच मातीत एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात तुकाराम मुंढे यांचा जन्म झाला.

घरची परिस्थिती बेताची. त्यामुळे बालपण आणि तारुण्याच्या उंबरठ्यावरच त्यांची शाळेबरोबर शेतीशीही मैत्री झाली. श्रीमंत घरातील मुले शाळा सुटल्यानंतर खेळायला धावत असताना तुकाराम आई-वडिलांच्या मदतीसाठी शेताकडे धावत असत.

चौथीपासूनच त्यांनी शेतीची कामे सुरू केली. पेरणी, सिंचन, पिकांची निगा आणि रात्रीच्या वेळी पिकांची राखण—हे त्यांच्या बालपणाचाच एक भाग बनले होते. शेतात पिकवलेल्या भाज्या आठवडी बाजारात विकाव्या लागत. त्या उत्पन्नातूनच घरातील दोन वेळच्या अन्नाची सोय होत असे.

दहावीपर्यंत शिक्षण आणि शेती—दोन्ही आघाड्यांवर हा संघर्ष सुरू राहिला.

भावाने दाखवली वाट

ताडसोना गावात जिल्हा परिषदेची शाळा होती. त्यामुळे तुकाराम आणि त्यांचे मोठे बंधू अशोक मुंढे यांना दहावीपर्यंत शिक्षण घेता आले. दोघेही अभ्यासात हुशार असल्याने शिक्षकांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले.

मात्र घरावर सावकाराच्या कर्जाचे ओझे होते. मोठ्या भावाला पुढील शिक्षणासाठी शहरात जावे लागले. त्याच्या शिक्षणासाठी दरमहा २०० रुपये पाठवावे लागत. त्या काळात ही रक्कम कुटुंबासाठी मोठी होती.

आई-वडिलांना ती रक्कम उभी करण्यासाठी अक्षरशः जीवाचे रान करावे लागे. तुकाराम हे पाहत होते. पण केवळ परिस्थितीवर हळहळ व्यक्त करून ते थांबणारे नव्हते. तेही आई-वडिलांसोबत शेतात राबत राहिले.

दरम्यान, मोठ्या भावाने जिद्दीने शिक्षण घेतले आणि स्पर्धा परीक्षेची तयारी केली. मेहनतीचे फळ मिळाले. ते ताडसोना गावातील पहिले पदवीधर झाले आणि महाराष्ट्र प्रशासकीय सेवेत त्यांची निवड झाली.

भावाचे यश तुकाराम यांच्या आयुष्यातील पहिला मोठा प्रेरणादायी टप्पा ठरला.

हेदेखील वाचा: प्रियंका गांधी : सपोर्टिंग रोलमधून नेतृत्वाकडे? | वारसा, संवेदनशीलता आणि राजकीय शक्यता

गावातून शहरात… आणि एका नव्या जगाची ओळख

दहावीनंतर तुकाराम पुढील शिक्षणासाठी औरंगाबादला गेले. गावच्या चौकटीबाहेरचे जग त्यांच्यासमोर उघडले. वयाच्या सोळाव्या वर्षी त्यांनी पहिल्यांदा चित्रपट पाहिला. वर्तमानपत्रे आणि दूरदर्शनशीही त्यांचा तेथेच प्रथम परिचय झाला.

बारावी विज्ञान शाखेतून पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी मानवविद्या शाखेकडे वळण्याचा निर्णय घेतला. गव्हर्नमेंट कॉलेज ऑफ आर्ट्स अँड सायन्समध्ये त्यांनी प्रवेश घेतला. १९९६ मध्ये इतिहास, राज्यशास्त्र आणि समाजशास्त्र या विषयांत पदवी मिळवली.

यानंतर प्रशासकीय सेवेत जाण्याचे स्वप्न उराशी बाळगून ते मुंबईतील सरकारी कोचिंग संस्थेत दाखल झाले. एमएचे शिक्षणही सुरू ठेवले.

अपयश आले, पण जिद्द हरली नाही

नागरी सेवा परीक्षेच्या प्राथमिक टप्प्यात तुकाराम यांना सुरुवातीपासूनच यश मिळत गेले. मात्र मुख्य परीक्षेत सलग तीन प्रयत्नांत त्यांना अपयश आले.

अशा वेळी अनेक जण स्वप्न सोडून देतात. पण तुकाराम यांनी नाही.

त्यांच्याकडे एमएची पदवी होती. जेआरएफअंतर्गत शिष्यवृत्ती मिळत होती. महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेतही त्यांची निवड झाली होती. तरीही यूपीएससीचे स्वप्न त्यांनी सोडले नाही.

त्याच काळात वडिलांना पक्षाघात झाला. एकीकडे कुटुंबाची चिंता, दुसरीकडे परीक्षेतील अपयश आणि त्यावर मात करण्याची धडपड—तुकाराम यांच्या आयुष्याची ही कठीण परीक्षा होती.

पण जिद्दी माणसाला अपयश थांबवू शकत नाही.

२००५ : स्वप्न साकार झाले!

अखेर २००५ मधील शेवटच्या प्रयत्नात तुकाराम मुंढे यांनी यूपीएससीची परीक्षा उत्तीर्ण केली.

त्यांना देशात २०वा क्रमांक मिळाला.

शेतात राबणाऱ्या एका शेतकरी कुटुंबातील मुलाने भारतीय प्रशासकीय सेवेच्या सर्वोच्च पायरीपर्यंत मजल मारली होती.

तुकाराम मुंढे आयएएस झाले.

पण खरी परीक्षा आता सुरू होणार होती.

पहिल्या पोस्टिंगपासूनच संघर्षाची वाट

सोलापूरमधील सुरुवातीच्या नियुक्तीतच त्यांनी अवैध दारूच्या दुकानांविरोधात कठोर मोहीम उघडली. कारवाई इतकी प्रभावी होती की तिचे पडसाद थेट विधानसभेत उमटले.

परिणाम—बदली!

पण बदलीने त्यांची भूमिका बदलली नाही.

ज्या-ज्या विभागात त्यांची नियुक्ती झाली, तेथे त्यांनी पहिल्याच दिवसापासून व्यवस्था सुधारण्याचा प्रयत्न केला. गैरप्रकार दिसला की कारवाई, नियमबाह्य काम आढळले की विरोध आणि जनहिताचा प्रश्न असेल तर कोणत्याही दबावाला न जुमानता निर्णय—ही त्यांची कार्यपद्धती बनली.

त्याची किंमतही त्यांनी चुकवली.

बदलीवर बदली. कधी वर्षभरात तीन-तीन बदल्या.

पण तुकाराम मुंढे यांची भूमिका एकच राहिली—

“पद बदलू शकते; पण कर्तव्य बदलता कामा नये.”

आजही कारवाईचा धडाका सुरूच

सध्या महाराष्ट्र सरकारने त्यांच्यावर अन्न व औषध प्रशासनाची महत्त्वाची जबाबदारी सोपवली आहे.

अन्नपदार्थ आणि औषधांमधील भेसळ म्हणजे थेट नागरिकांच्या जीवाशी खेळ. या क्षेत्रातील गैरप्रकारांना आळा घालण्याची जबाबदारी त्यांनी स्वीकारली आणि कारवाईचा धडाका सुरू केला.

अन्न व औषध प्रशासनाचे आयुक्त म्हणून मे २०२६पासून त्यांनी १,१००हून अधिक छापे टाकल्याचे नमूद केले जाते. ५६ रेस्टॉरंटचे परवाने रद्द करण्यात आले. भेसळयुक्त दूध जप्त करण्यात आले. मोठ्या ब्रँडनाही गुणवत्ता आणि नियमांचे काटेकोर पालन करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या.

त्यांच्या कारवाया दररोज चर्चेत येतात. माध्यमांमध्ये त्यांच्या बातम्या झळकतात. सोशल मीडियावर त्यांच्या कामाची चर्चा होते.

पण या सगळ्याकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन साधा आहे—

“मी काही वेगळे करत नाही. माझे कामच करत आहे.”

२५ बदल्या—पराभव नव्हे, सन्मानचिन्हे!

२१ वर्षांच्या प्रशासकीय सेवेत तुकाराम मुंढे यांच्या तब्बल २५ बदल्या झाल्या आहेत.

सामान्य अधिकाऱ्यासाठी बदली हा त्रासाचा विषय असू शकतो. पण तुकाराम मुंढे यांच्या कारकिर्दीत या बदल्या त्यांच्या तत्त्वनिष्ठेच्या खुणा बनल्या आहेत.

कारण त्यांनी खुर्ची टिकवण्यासाठी तत्त्वे सोडली नाहीत. पद टिकवण्यासाठी तडजोड केली नाही. राजकीय दबावापुढे झुकले नाहीत. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—संविधानाने दिलेली जबाबदारी पार पाडताना त्यांनी आपल्या विवेकाशी तडजोड केली नाही.

त्यामुळे त्यांच्या २५ बदल्या या त्यांच्या पराभवाच्या नव्हे, तर संघर्षाच्या २५ पदकांसारख्या आहेत.

व्यवस्थेत राहून व्यवस्थेलाच आरसा

तुकाराम मुंढे यांची कहाणी केवळ एका आयएएस अधिकाऱ्याची यशोगाथा नाही. ती ग्रामीण महाराष्ट्रातील एका सामान्य मुलाच्या असामान्य जिद्दीची कहाणी आहे.

शेतात काम करणाऱ्या मुलापासून ते देशातील सर्वोच्च प्रशासकीय सेवेत पोहोचलेल्या अधिकाऱ्यापर्यंतचा हा प्रवास सांगतो की, परिस्थिती माणसाला रोखू शकते; पण जिद्द असेल तर ती त्याला पराभूत करू शकत नाही.

त्यांच्या कारकिर्दीतील प्रत्येक बदली एक प्रश्न विचारते—

व्यवस्थेला खूश ठेवणे महत्त्वाचे की व्यवस्था सुधारणे?

आणि तुकाराम मुंढे यांचे उत्तर त्यांच्या कृतीतून मिळते—

जनतेच्या हितासाठी काम करायचे असेल, तर बदलीची भीती बाळगायची कशाला?

कदाचित म्हणूनच काही अधिकारी केवळ सरकारी सेवक राहत नाहीत. ते व्यवस्थेच्या चौकटीत राहूनही व्यवस्थेला आरसा दाखवणारे नायक बनतात.

तुकाराम मुंढे हे त्यापैकीच एक नाव.