राजस्थानच्या पाली जिल्ह्यातील कानूजा गावात दिवाळीनिमित्त ४०० वर्षांपासून ‘बैल भकाने’ ही अनोखी परंपरा जपली जाते. बैलांच्या शिंगांना नारळ आणि पैसे बांधून त्यांना पळवले जाते. बक्षीस मिळवण्यासाठी तरुण जीवाची बाजी लावतात. जाणून घ्या या थरारक परंपरेची रंजक कहाणी!
पाली : दिवाळी म्हणजे प्रकाश, आनंद आणि उत्साहाचा सण. देशभरात दिव्यांची रोषणाई, फटाक्यांची आतषबाजी आणि मिठाईच्या गोडव्याने दीपोत्सव साजरा होत असताना राजस्थानमधील एका गावात मात्र दिवाळीचा उत्सव एका अनोख्या आणि थरारक परंपरेने साजरा केला जातो. पाली जिल्ह्यातील रायपूर मारवाड उपविभागातील कानूजा गावात गेल्या सुमारे ४०० वर्षांपासून ‘बैल भकाने’ ही परंपरा जपली जात आहे. या प्रथेत बैलांच्या शिंगांना नारळ, रोख रक्कम आणि मिठाई बांधली जाते. त्यानंतर बैलांना पळवले जाते आणि त्यांच्या शिंगांवरील बक्षीस मिळवण्यासाठी तरुणांमध्ये चढाओढ लागते.
बैलांना सजवून बांधतात बक्षिसांची पुरचुंडी
गोवर्धन पूजेच्या दिवशी सकाळी सात वाजल्यापासूनच कानूजा गावातील मुख्य चौकात उत्सवाची लगबग सुरू होते. गावातील पशुपालक आपापले बैल तसेच मोकाट बैल चौकात एकत्र आणतात. त्यानंतर बैलांच्या अंगावर मेहंदी आणि लाल रंग लावून त्यांना आकर्षक पद्धतीने सजवले जाते.
यानंतर लाल आणि केशरी रंगाच्या कापडात नारळ, रोख रक्कम आणि मिठाई ठेवून पुरचुंडी तयार केली जाते. ही पुरचुंडी बैलांच्या शिंगांना बांधण्यात येते. या उत्सवातील हेच मुख्य आकर्षण आणि बक्षीस असते.
फटाक्यांच्या आवाजाने बैलांची धावपळ; तरुणांची पाठलागासाठी झुंबड
बैलांच्या शिंगांना बक्षिसांची पुरचुंडी बांधल्यानंतर गावातील मुख्य रस्त्यावर फटाक्यांची आतषबाजी केली जाते. फटाक्यांच्या आवाजाने बैल बिथरतात आणि गावातील गल्लीबोळांतून वेगाने धावू लागतात. त्याचवेळी गावातील धाडसी तरुणांचे समूह बैलांच्या मागे धावू लागतात.
धावणाऱ्या बैलांच्या जवळ जाऊन त्यांच्या शिंगांना बांधलेली नारळ आणि पैशांची पुरचुंडी सुरक्षितपणे कोण काढतो, यासाठी तरुणांमध्ये स्पर्धा रंगते. बैलांच्या वेगाशी स्पर्धा करत बक्षीस मिळवण्याचा हा थरार पाहण्यासाठी ग्रामस्थांसह आसपासच्या गावांतील नागरिकही मोठ्या संख्येने उपस्थित राहतात.
परंपरेचा उत्साह; मात्र अपघातांचा धोका
‘बैल भकाने’ हा उत्सव जितका रोमांचक आहे, तितकाच तो धोकादायकही आहे. फटाक्यांच्या आवाजाने बिथरलेल्या शक्तिशाली बैलांच्या मागे धावणे आणि त्यांच्या शिंगांवरील पुरचुंडी काढणे हे अत्यंत जोखमीचे काम असते. या धावपळीत अनेकदा तरुण खाली पडतात, तर काहींना बैलांच्या धडकेत दुखापत होते. दरवर्षी काही तरुण जखमी होत असल्याचेही सांगितले जाते.
तरीही शेकडो वर्षांपासून चालत आलेल्या या परंपरेबद्दल ग्रामस्थांमध्ये मोठी आस्था आहे. आधुनिकतेच्या काळात अनेक पारंपरिक प्रथा लोप पावत असताना कानूजा गावाने आपली लोकसंस्कृती आजही जिवंत ठेवली आहे. राजस्थानच्या ग्रामीण जीवनशैलीचे, लोकपरंपरेचे आणि सामूहिक उत्साहाचे वेगळे दर्शन घडवणारा हा ‘बैल भकाने’ उत्सव दिवाळीच्या आनंदाला एक आगळेच रूप देतो.