गुजरातमधील समुद्रात वसलेले निष्कलंक महादेव मंदिर का प्रसिद्ध आहे? पाच स्वयंभू शिवलिंगे, भरती-ओहोटीचे वैशिष्ट्य, पांडवांशी जोडलेली पौराणिक कथा आणि मंदिराची धार्मिक परंपरा जाणून घ्या.
भारतामध्ये अनेक मंदिरे त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुरचनेमुळे, पौराणिक कथांमुळे आणि निसर्गाशी असलेल्या अनोख्या नात्यामुळे भाविकांचे लक्ष वेधून घेतात. गुजरातमधील भावनगर जिल्ह्यातील कोलियाक किनाऱ्यावर असलेले निष्कलंक महादेव मंदिर हे त्यापैकीच एक. अरबी समुद्राच्या लाटांमध्ये वसलेले हे मंदिर धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचे मानले जाते. मात्र, समुद्राच्या भरती-ओहोटीमुळे दिवसातून काही काळ मंदिर पाण्याने वेढले जाणे, हे त्याचे सर्वांत विलक्षण वैशिष्ट्य आहे.
भरती-ओहोटीचा अनोखा खेळ
कोलियाक किनाऱ्यापासून सुमारे दीड किलोमीटर अंतरावर समुद्रात हे मंदिर आहे. येथे पाच स्वयंभू शिवलिंगे असल्याची श्रद्धा असून, प्रत्येक शिवलिंगासमोर नंदीची मूर्ती विराजमान आहे.
दररोज दुपारनंतर काही काळ समुद्राचे पाणी ओसरते. त्यामुळे समुद्रतळातून जाणाऱ्या मार्गाने भाविक अनवाणी चालत मंदिरापर्यंत पोहोचतात. काही तासांनंतर पुन्हा भरती सुरू होते आणि मंदिर हळूहळू समुद्राच्या पाण्याने वेढले जाते. भरती वाढल्यानंतर मंदिराचा बहुतांश भाग पाण्याखाली जातो आणि केवळ शिखरावरील ध्वज व काही भाग पाण्याबाहेर दिसत राहतो. श्रद्धा आणि निसर्गाच्या या अनोख्या संगमाचे दृश्य भाविकांसाठी अविस्मरणीय ठरते.
अमावस्या आणि पौर्णिमेच्या दिवशी भरती विशेषतः मोठी असते. त्यामुळे मंदिरात जाण्यापूर्वी समुद्राची स्थिती आणि भरती-ओहोटीची वेळ लक्षात घेणे आवश्यक असते.
समुद्राच्या लाटांमध्येही टिकून असलेली वास्तू
मंदिराची रचनाही त्याच्या भौगोलिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेली दिसते. समुद्राच्या लाटा, वारे आणि भरती-ओहोटीचा सामना करण्यासाठी मंदिराचा चबुतरा महत्त्वाची भूमिका बजावतो. समुद्राच्या मध्यभागी असूनही मंदिर शतकानुशतके उभे असल्याने त्याची रचना भाविकांसाठी विशेष आकर्षण ठरते.
मंदिराच्या शिखरावर फडकणारा ध्वजही श्रद्धेचे प्रतीक मानला जातो. २००१च्या गुजरात भूकंपातही या ध्वजाचे नुकसान झाले नसल्याची स्थानिक मान्यता आहे. त्यामुळे या ध्वजाबाबतही भाविकांमध्ये विशेष श्रद्धा आहे.
पांडवांशी जोडलेली पौराणिक कथा
निष्कलंक महादेव मंदिराची कथा महाभारतकालीन पांडवांशी जोडली जाते. पौराणिक कथेनुसार, कुरुक्षेत्राच्या युद्धानंतर पांडवांना आपल्या हातून झालेल्या हत्यांचे प्रायश्चित्त करायचे होते. त्यांनी श्रीकृष्णाकडे मार्गदर्शन मागितले.
श्रीकृष्णाने त्यांना एक काळा ध्वज आणि एक काळी गाय दिली. या दोन्हींचा रंग पांढरा होईल, त्या वेळी त्यांची पापे क्षमा झाल्याचे मानावे, असे श्रीकृष्णाने सांगितल्याची कथा आहे.
पांडव त्या गायीचा आणि ध्वजाचा मागोवा घेत अनेक ठिकाणी गेले. अखेर ते कोलियाक किनाऱ्यावर पोहोचले. तेथे गाय आणि ध्वज दोन्ही पांढरे झाल्याचे कथेत सांगितले जाते.
यानंतर पांडवांनी येथे भगवान शिवाची आराधना केली. त्यांना भगवान शिवाचे पाच शिवलिंगांच्या रूपात दर्शन झाल्याची श्रद्धा आहे. अमावस्येच्या दिवशी या पाचही शिवलिंगांची स्थापना करण्यात आली आणि या स्थानाला ‘निष्कलंक महादेव’ हे नाव मिळाले. ‘निष्कलंक’ म्हणजे दोषरहित, निर्दोष आणि पवित्र.
‘नकलंक मेळ्या’ला लाखोंची गर्दी
मंदिराशी संबंधित धार्मिक परंपरा आजही मोठ्या श्रद्धेने जपल्या जातात. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी येथे भाविकांची मोठी गर्दी होते. भाद्रपद अमावस्येला येथे भव्य लोकमेळा भरतो. स्थानिक पातळीवर या मेळ्याला ‘नकलंक मेळा’ म्हणून ओळखले जाते.
या मेळ्यासाठी गुजरातसह विविध भागांतून भाविक येतात. लाखो भाविक या यात्रेत सहभागी होत असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे या काळात कोलियाक किनारा भक्तिमय वातावरणाने भारून जातो.
५२ गजांच्या ध्वजाची परंपरा
मंदिराच्या ध्वजाशीही एक जुनी परंपरा जोडलेली आहे. भावनगर संस्थानच्या महाराजांकडून मंदिराला ५२ गजांचा पूजनीय ध्वज अर्पण करण्याची परंपरा अनेक वर्षांपासून सुरू असल्याचे सांगितले जाते.
वैदिक मंत्रोच्चार आणि धार्मिक विधींमध्ये हा ध्वज मंदिराच्या शिखरावर फडकवला जातो. वर्षभर हा ध्वज मंदिराच्या शिखरावर राहतो आणि पुढील वर्षी त्याच्या जागी नवीन ध्वज लावण्याची परंपरा आहे.
‘पांडव तलावात’ स्नान, त्यानंतर शिवपूजा
मंदिरापर्यंत पोहोचल्यानंतर भाविक प्रथम ‘पांडव तलावात’ स्नान करतात आणि त्यानंतर पाचही शिवलिंगांची पूजा करतात. येथे दर्शन घेतल्याने पापांचा नाश होतो आणि मनोकामना पूर्ण होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या चितेची राख शिवलिंगावर अर्पण करून ती समुद्राच्या पाण्यात विसर्जित केल्यास त्या व्यक्तीला मोक्ष मिळतो, अशीही स्थानिक धार्मिक मान्यता आहे. या श्रद्धेमुळे अनेक कुटुंबे येथे धार्मिक विधी करण्यासाठी येतात.
भावनगरपासून अवघे ३० किलोमीटर
निष्कलंक महादेव मंदिर भावनगर शहरापासून सुमारे ३० किलोमीटर अंतरावर आहे. भावनगरहून कोलियाकपर्यंत बस, टॅक्सी किंवा खासगी वाहनाने जाता येते. मात्र, मंदिर समुद्रात असल्याने तेथे जाण्यासाठी भरती-ओहोटीची वेळ अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
कोलियाक परिसरातील समुद्रकिनारे आणि इतर नैसर्गिक स्थळेही पर्यटकांचे आकर्षण आहेत. समुद्राचे सौंदर्य, स्थानिक संस्कृती आणि धार्मिक परंपरा यामुळे हा परिसर भाविकांसह पर्यटकांनाही खुणावतो.
श्रद्धा, परंपरा आणि निसर्गाचा अनोखा संगम
निष्कलंक महादेव मंदिर हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नाही, तर श्रद्धा, पौराणिक परंपरा आणि निसर्ग यांचा अनोखा संगम आहे. काही तास समुद्राच्या पाण्याबाहेर दिसणारे आणि भरतीच्या वेळी पुन्हा लाटांमध्ये लुप्त होणारे हे मंदिर भाविकांसाठी श्रद्धेचा विषय आहे.
पांडवांशी जोडलेली पौराणिक कथा, समुद्राच्या भरती-ओहोटीशी जोडलेले मंदिराचे वैशिष्ट्य, पाच शिवलिंगे आणि शेकडो वर्षांच्या धार्मिक परंपरा यामुळे निष्कलंक महादेव मंदिराला भारतातील वैशिष्ट्यपूर्ण तीर्थस्थळांमध्ये वेगळे स्थान मिळाले आहे. समुद्राच्या अथांग लाटांमध्ये उभे असलेले हे मंदिर श्रद्धेची ज्योत आणि निसर्गाचे सामर्थ्य यांची एकाच वेळी अनुभूती देणारे अनोखे तीर्थक्षेत्र ठरते.