डॉ. संजय ढोले यांच्या ‘थर्ड मॅन’ विज्ञानकथासंग्रहाचे सविस्तर परीक्षण. विज्ञान, तंत्रज्ञान, अंतराळ, वैद्यकीय विज्ञान आणि मानवी जीवन यांचा कथांमधील वेध जाणून घ्या.
विज्ञानकथा म्हटले की केवळ अंतराळ, परग्रह, रोबोट, भविष्यकालीन यंत्रे किंवा चमत्कारिक तंत्रज्ञान एवढ्यापुरती तिची व्याप्ती मर्यादित राहत नाही. विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे माणसाचे आयुष्य, त्याचे नातेसंबंध, नैतिकता, भीती, महत्त्वाकांक्षा आणि अस्तित्व यांच्यात कोणते बदल घडू शकतात, हा प्रश्नही विज्ञानकथेला तितकाच महत्त्वाचा ठरतो. डॉ. संजय ढोले यांच्या ‘थर्ड मॅन’ या संग्रहाचे वैशिष्ट्य याच ठिकाणी जाणवते. या संग्रहात विज्ञान ही केवळ पार्श्वभूमी नाही; अनेक कथांमध्ये विज्ञानच कथानकाला पुढे नेणारे प्रमुख साधन बनते. प्रकाशकाच्या माहितीनुसार संग्रहातील कथा भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र, किरणशास्त्र आणि विविध आंतरशाखीय विज्ञानविषयांशी जोडलेल्या आहेत. ‘थर्ड मॅन’, ‘उपरा’, ‘मोकळं अवकाश’, ‘अंधारातील डोह’, ‘ट्रीटमेंट’, ‘नि:पात’, ‘मागोवा’ आणि ‘दरड’ या कथांचा स्वतंत्रपणे उल्लेखही प्रकाशकाने केला आहे.
भविष्याचा वेध घेणारी ‘थर्ड मॅन’
संग्रहाचे शीर्षक ज्या कथेला दिले आहे, ती कथा भविष्यकालीन विज्ञानाच्या शक्यतांकडे पाहणारी आहे. विज्ञानाच्या प्रगतीबरोबर माणूस स्वतःच्या अस्तित्वाच्या सीमा कशा बदलू शकतो, या प्रकारचे प्रश्न अशा कथांमधून पुढे येतात. या प्रकारच्या लेखनात केवळ ‘काय होईल?’ हा प्रश्न पुरेसा नसतो. ‘ते झाल्यावर माणूस काय करेल?’ आणि ‘त्या बदलाचा मानवी जीवनावर परिणाम काय होईल?’ हे प्रश्न अधिक महत्त्वाचे ठरतात. ढोले यांच्या विज्ञानकथनात ही मानवी बाजू जाणवते. त्यामुळे कथा केवळ वैज्ञानिक कल्पनांचे प्रदर्शन न राहता कथानकाचा भाग बनतात.
‘अंधारातील डोह’ : विज्ञान आणि मानवी उत्कंठेचा संगम
संग्रहातील ‘अंधारातील डोह’ ही कथा विशेष लक्षवेधी ठरते. या कथेच्या पानांवर वैज्ञानिक संशोधन, प्रयोग, डॉक्टर, संशोधक आणि मानवी जिज्ञासा यांचा सलग पट दिसतो. कथा वैद्यकीय विज्ञानाच्या क्षेत्रातील शक्यता आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रश्न यांची सांगड घालते. या कथेत वैज्ञानिक तपशील कथेला जड करून टाकत नाहीत, हे तिचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. संवादांच्या माध्यमातून माहिती पुढे सरकते. त्यामुळे वाचकाला विज्ञान समजून घेण्याची संधी मिळते आणि त्याच वेळी पुढे काय घडणार, याची उत्सुकताही टिकून राहते. विज्ञानकथा लिहिताना ‘माहिती’ आणि ‘कथा’ यांचा समतोल राखणे अवघड असते; ढोले यांचा प्रयत्न या समतोलाकडे आहे.
अंतराळकथा : ‘उपरा’ आणि ‘मोकळं अवकाश’
‘उपरा’ आणि ‘मोकळं अवकाश’ या कथा अंतराळविषयक आहेत. अंतराळ हा विज्ञानकथेचा लोकप्रिय विषय असला तरी मराठी लेखनात त्याचा वापर करताना स्थानिक भाषेतील कथानक, व्यक्तिरेखा आणि भावविश्व यांची सांगड घालणे आवश्यक असते. ढोले यांच्या लेखनात वैज्ञानिक कल्पना आणि मानवी अनुभव यांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न दिसतो. विशेषतः भारतीय वैज्ञानिक, संशोधक, अंतराळमोहीम आणि भारतीय संदर्भ यांचा वापर कथेला आपलेपणा देतो. त्यामुळे कथा परदेशी विज्ञानपटासारखी न वाटता मराठी वाचकांच्या अनुभवविश्वाशी जोडली जाते.
‘दरड’ : तंत्रज्ञानाचे कथानक
‘दरड’ ही कथा तंत्रज्ञानाशी संबंधित आहे. येथे लेखकाने तंत्रज्ञानाचा वापर केवळ आकर्षणासाठी न करता त्यातून मानवी परिस्थिती आणि संघर्ष निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला आहे. हीच ढोले यांच्या लेखनाची एक महत्त्वाची बाजू आहे—यंत्र महत्त्वाचे असले तरी यंत्रापेक्षा त्याचा वापर करणारा माणूस अधिक महत्त्वाचा ठरतो. तंत्रज्ञान माणसाच्या हातात गेले की ते वरदान ठरू शकते; त्याच वेळी त्याचा गैरवापरही होऊ शकतो. विज्ञानकथेची खरी ताकद याच द्वंद्वातून निर्माण होते.
जनुक, वैद्यकीय विज्ञान आणि मानवी अस्तित्व
‘नि:पात’ आणि ‘मागोवा’ या कथा मानवी जनुकाशी संबंधित आहेत. तर ‘अंधारातील डोह’ आणि ‘ट्रीटमेंट’ या वैद्यकीय विज्ञानाशी निगडित आहेत. या कथांमुळे संग्रहाची व्याप्ती लक्षात येते. लेखक एका वैज्ञानिक विषयाला धरून बसत नाही. अंतराळापासून वैद्यकीय विज्ञानापर्यंत आणि जनुकशास्त्रापासून तंत्रज्ञानापर्यंत विविध शाखांमधील संकल्पना कथानकात आणण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला आहे. यामुळे संग्रहात एकसुरीपणा येत नाही. प्रत्येक कथा विज्ञानाकडे वेगळ्या खिडकीतून पाहते.
कथनशैली : माहितीपेक्षा कथेला प्राधान्य
ढोले यांच्या कथांची एक महत्त्वाची जमेची बाजू म्हणजे वैज्ञानिक संकल्पना संवाद, प्रसंग आणि व्यक्तिरेखांच्या माध्यमातून मांडण्याची पद्धत. विज्ञानकथेत दोन टोकांचे धोके असतात— एक म्हणजे विज्ञान समजावून सांगताना कथा नष्ट होणे. आणि दुसरे म्हणजे कथा रंगवताना वैज्ञानिक आधार कमकुवत होणे. ‘थर्ड मॅन’मध्ये लेखक या दोन्ही टोकांमध्ये समतोल साधण्याचा प्रयत्न करतात. प्रस्तावनेत ज्येष्ठ साहित्यिक डॉ. संजय सोनवणी यांनीदेखील डॉ. ढोले यांच्या कथांमध्ये विज्ञानाच्या मध्यवर्ती कल्पना, सैद्धान्तिक व प्रायोगिक संकल्पना आणि भविष्यकालीन विज्ञानाचा वेध असल्याचे नमूद केले आहे.
व्यक्तिरेखा : वैज्ञानिक असले तरी माणूसपण केंद्रस्थानी
संग्रहातील वैज्ञानिक पात्रे केवळ प्रयोगशाळेत काम करणारी ‘शास्त्रज्ञ पात्रे’ म्हणून येत नाहीत. त्यांच्या महत्त्वाकांक्षा, चिंता, संशोधनाची धडपड, निर्णय आणि भावनिक प्रतिक्रिया यांना कथेत स्थान मिळते. यामुळे विज्ञानाला मानवी चेहरा प्राप्त होतो. ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. कारण विज्ञान स्वतः चांगले किंवा वाईट नसते; त्याचा उपयोग कोण आणि कशासाठी करतो, यावर त्याचे परिणाम ठरतात. ढोले यांच्या अनेक कथांमध्ये हा अंतःप्रवाह जाणवतो. या कथांमधील भाषा प्रामुख्याने प्रवाही, संवादप्रधान आणि सरळ आहे. वैज्ञानिक संज्ञा येतात; परंतु त्या कथानकापासून पूर्णपणे वेगळ्या उभ्या राहत नाहीत. संवादांमुळे वाचनाचा वेग टिकतो.
काही ठिकाणी वैज्ञानिक माहिती आणि तपशील कथानकापेक्षा अधिक विस्तार घेतात. त्यामुळे एखाद्या प्रसंगाचा कथात्मक वेग किंचित मंदावतो. विज्ञानकथेत हा धोका स्वाभाविक आहे. काही ठिकाणी वैज्ञानिक संकल्पना आणखी संक्षिप्त आणि प्रसंगाधारित केल्या असत्या, तर कथांची परिणामकारकता वाढली असती, असे परीक्षणात्मक निरीक्षण नोंदवता येते.
संग्रहाची बलस्थाने
१. विषयवैविध्य : अंतराळ, भविष्यकालीन विज्ञान, वैद्यकीय विज्ञान, जनुकशास्त्र आणि तंत्रज्ञान अशा विविध क्षेत्रांचा समावेश. २. विज्ञान आणि कथा यांची सांगड :
वैज्ञानिक माहिती स्वतंत्र लेखासारखी न देता ती कथानकात गुंफण्याचा प्रयत्न. ३. मराठी संदर्भ :भारतीय वैज्ञानिक आणि भारतीय सामाजिक संदर्भामुळे कथांना स्थानिक स्पर्श मिळतो. ४. कुतूहल निर्माण करण्याची क्षमता : रहस्य, प्रयोग, वैज्ञानिक शोध आणि अनपेक्षित वळणे यामुळे वाचकाला पुढे वाचण्याची प्रेरणा मिळते. ५. विज्ञानाकडे सकारात्मक दृष्टी : विज्ञान म्हणजे केवळ चमत्कार नसून प्रश्न विचारण्याची, शोध घेण्याची आणि समस्यांकडे तर्काने पाहण्याची पद्धत आहे, हा दृष्टिकोन संग्रहातून अधोरेखित होतो.
‘थर्ड मॅन’ हा केवळ विज्ञानाची माहिती देणारा कथासंग्रह नाही; तो विज्ञानाच्या शक्यतांमधून माणसाच्या भवितव्याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करणारा संग्रह आहे. डॉ. संजय ढोले यांना विज्ञानकथेची रंजकता आणि वैज्ञानिक संकल्पनांची शिस्त यांचा मेळ घालण्याची जाण आहे. अंतराळ, वैद्यकीय विज्ञान, जनुकशास्त्र, तंत्रज्ञान आणि भविष्यकालीन विज्ञान या विविध क्षेत्रांमधून ते वाचकाला वेगवेगळ्या प्रश्नांसमोर उभे करतात.
प्रकाशकाच्या वर्णनातही या विविध वैज्ञानिक क्षेत्रांचा स्पष्ट उल्लेख आहे. या संग्रहाचे खरे वैशिष्ट्य असे की ‘विज्ञान काय करू शकते?’ या प्रश्नाबरोबरच ‘विज्ञानामुळे माणसाचे काय होईल?’ हा प्रश्न तो वाचकाच्या मनात ठेवतो. म्हणूनच थर्ड मॅनकडे केवळ विज्ञानकथांचा संग्रह म्हणून नव्हे, तर मराठी विज्ञानकथेच्या वर्तमान प्रवाहातील विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि मानवी मूल्ये यांना एकत्र आणणारा प्रयत्न म्हणून पाहता येते.
— मच्छिंद्र ऐनापुरे
पुस्तक : थर्ड मॅन
लेखक : डॉ. संजय ढोले
प्रकार : विज्ञानकथासंग्रह
प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस
प्रकाशन : ऑगस्ट 2024
किंमत : २४०