आप्पासाहेब खोत यांच्या ‘कुणब्याची पोरं’ या पुस्तकाचे सविस्तर परीक्षण. ग्रामीण जीवन, मातीशी नाते, श्रमसंस्कृती, नाती, स्त्रीशक्ती आणि बदलत्या ग्रामीण संस्कृतीचे प्रभावी चित्रण जाणून घ्या.
आप्पासाहेब खोत यांचे ‘कुणब्याची पोरं’ हे पुस्तक केवळ ग्रामीण जीवनाच्या आठवणी सांगणारे लेखन नाही, तर एका बदलत्या ग्रामीण संस्कृतीचे भावविश्व जपणारा ललित लेखनसंग्रह आहे. पुस्तकाच्या मुखपृष्ठापासून ते आतील लेखांपर्यंत सर्वत्र माती, माणसं, शेती, नाती, श्रम आणि गावगाड्याशी असलेली लेखकाची घट्ट नाळ जाणवते. पाठपृष्ठावरील मनोगतातही हे लेखन ‘माती, नाती आणि संस्कृतीशी जोडलेले’ असून ग्रामसंस्कृतीतील सत्त्वशीलतेची पाठराखण करणारे असल्याचे अधोरेखित केले आहे.
आठवणींच्या गावात घेऊन जाणारे लेखन
‘कुणब्याची पोरं’ या शीर्षकातच या पुस्तकाचा आत्मा दडलेला आहे. ‘कुणबी’ म्हणजे केवळ शेती करणारा माणूस नव्हे; त्याच्यासोबत एक संपूर्ण जीवनपद्धती, संस्कार, श्रमसंस्कृती आणि नात्यांची वीण जोडलेली आहे. लेखकाने याच जगण्याकडे अत्यंत जवळून पाहिले आहे.
अनुक्रमणिकेतील ‘कुणब्याची पोरं’, ‘इसाऱ्याची बुद्धी’, ‘गाय’, ‘फारसी’, ‘रामायण’, ‘गोंधळ’, ‘मामाची रीत गाडी’, ‘मळणीचे चक्र’, ‘प्रसाद’, ‘चिखलात रुतलेली बैलगाडी’ अशा लेखांची शीर्षकेच पुस्तकाचा आशय किती व्यापक आहे, याची कल्पना देतात.
लेखकाचा दृष्टिकोन केवळ भूतकाळाचे कौतुक करणारा नाही. जुन्या ग्रामीण जीवनातील श्रम, साधेपणा, परस्परावलंबित्व आणि माणुसकी यांचा विचार करताना आजच्या विकासाच्या धावपळीतील बदलांकडेही ते चिकित्सकपणे पाहतात.
‘कुणब्याची पोरं’ : स्त्रीशक्तीचे अस्सल चित्रण
पुस्तकातील ‘कुणब्याची पोरं’ हा लेख विशेष लक्षवेधी आहे. ग्रामीण कुटुंबातील मुलींच्या कष्टमय, पण स्वाभिमानी जगण्याचे प्रभावी चित्र लेखक उभे करतो. घरकाम, शेतीची कामे, लहान भावंडांची काळजी, आईला मदत, शिक्षण, संसाराची तयारी—या सगळ्यांतून ग्रामीण मुलींच्या व्यक्तिमत्त्वातील कणखरपणा लेखक दाखवतो.
या लेखात ग्रामीण स्त्री ही केवळ ‘घर सांभाळणारी’ व्यक्ती राहत नाही; ती कुटुंबाचा आधार, संस्कारांची वाहक आणि श्रमसंस्कृतीची जपणूक करणारी शक्ती म्हणून समोर येते. त्यामुळे या लेखाला सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते.
भाषेतील मातीचा गंध
या पुस्तकाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची भाषा. ती कृत्रिम, अलंकारिक किंवा बोजड नाही. उलट ती गावच्या बोलीचा सहज स्पर्श असलेली, जिवंत आणि चित्रमय आहे. ग्रामीण जीवनातील शब्द, म्हणी, प्रथा, वस्तू आणि व्यवहार यांचा वापर लेखनाला अस्सलपणा देतो.
लेख वाचताना एखाद्या गावातील अंगण, गोठा, शेत, बैलगाडी, चूल, मळणीचे खळे किंवा गावचा उत्सव डोळ्यांसमोर उभा राहतो. म्हणूनच हे लेखन केवळ वाचायचे नसून अनुभवायचे आहे.
स्मरणरंजनापलीकडचे पुस्तक
या पुस्तकाला केवळ ‘जुन्या आठवणींचे पुस्तक’ म्हणणे योग्य ठरणार नाही. लेखक भूतकाळाकडे प्रेमाने पाहतो; पण त्याच वेळी वर्तमानातील बदलांची जाणीवही त्याला आहे. पारंपरिक जीवनातील काही मूल्ये, नाती आणि टिकाऊपणा आधुनिक विकासाच्या प्रक्रियेत हरवत चालल्याची खंत पुस्तकातून जाणवते.
यामुळे ‘कुणब्याची पोरं’ हे स्मरणरंजन आणि सामाजिक भाष्य यांचा सुंदर मेळ साधणारे पुस्तक ठरते.
लेखकाची बलस्थाने
आप्पासाहेब खोत यांच्या लेखनातील काही ठळक गुण विशेषत्वाने जाणवतात—
- ग्रामीण जीवनाचा जवळून घेतलेला अनुभव
- माणसांच्या स्वभावाचे बारकाईने केलेले निरीक्षण
- साधी, ओघवती आणि जिवंत भाषा
- जुन्या ग्रामीण संस्कृतीविषयीची आस्था
- स्त्री, शेतकरी आणि श्रमजीवी जीवनाकडे सहानुभूतीने पाहण्याची दृष्टी
- आठवणींना व्यापक सामाजिक संदर्भ देण्याची हातोटी
- वाचकाला स्वतःच्या गावाकडे आणि बालपणाकडे पुन्हा पाहायला लावणारी शैली
काही मर्यादा
पुस्तकाचा मोठा गुण असलेले स्मरणप्रधान लेखन काही ठिकाणी त्याची मर्यादाही ठरू शकते. ग्रामीण जीवनाबाहेरील किंवा नव्या पिढीतील वाचकांना काही संदर्भ, बोलीतील शब्द किंवा पारंपरिक प्रथा समजून घेण्यासाठी अधिक संदर्भाची गरज भासू शकते. काही ठिकाणी भावनिक ओघ अधिक प्रभावी होतो; त्यामुळे चिकित्सक मांडणीपेक्षा अनुभवकथनाला प्राधान्य मिळते. मात्र हे या लेखनप्रकाराच्या स्वभावाशी सुसंगत आहे.
अंतिम मूल्यांकन
‘कुणब्याची पोरं’ हे हरवत चाललेल्या ग्रामीण जगण्याचे शब्दचित्र आहे. या पुस्तकात शेत आहे, माती आहे, श्रम आहेत, बैल आहेत, चूल आहे, नाती आहेत आणि त्या सगळ्यांतून उभी राहणारी माणुसकी आहे.
आज ग्रामीण जीवन झपाट्याने बदलत असताना अशा आठवणींची नोंद साहित्यरूपाने होणे महत्त्वाचे आहे. आप्पासाहेब खोत यांनी आपल्या अनुभवांच्या गाठीशी असलेले गावचे जगणे वाचकांसमोर अत्यंत आपुलकीने मांडले आहे. त्यामुळे हे पुस्तक केवळ लेखकाच्या आठवणींचे संचित न राहता एका पिढीच्या ग्रामीण संस्कृतीचा मौखिक इतिहास लेखी स्वरूपात जतन करणारे साहित्य ठरते.
‘कुणब्याची पोरं’ वाचताना आपल्याला गाव दिसतेच; पण त्या गावामागची माणसं, त्यांचे कष्ट, त्यांचे संस्कार आणि त्यांचे हरवत चाललेले जगणेही दिसते. म्हणूनच हे पुस्तक वाचून संपत नाही—ते मनात राहते.
-मच्छिंद्र ऐनापुरे