indian mathematicians: राष्ट्रीय गणित दिनानिमित्त जाणून घ्या भारतीय गणिताची सुवर्णपरंपरा. आर्यभट्ट, ब्रह्मगुप्त, भास्कराचार्य, संगमग्रामचे माधव ते रामानुजनपर्यंत महान गणितज्ञांचे अमूल्य योगदान.
भारत ही केवळ अध्यात्म, तत्त्वज्ञान आणि संस्कृतीची भूमी नसून, गणिताच्या ज्ञानाने जगाला दिशा देणारी महान भूमी आहे. प्राचीन काळापासूनच भारतात असे अनेक थोर गणितज्ञ होऊन गेले, ज्यांच्या विचारांनी, शोधांनी आणि सिद्धांतांनी संपूर्ण जगातील गणितशास्त्र समृद्ध झाले. आजही आधुनिक विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि संगणकीय युगाची पायाभरणी या भारतीय गणितीय परंपरेवर उभी आहे.
दरवर्षी २२ डिसेंबर हा दिवस ‘राष्ट्रीय गणित दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस महान गणितज्ञ श्रीनिवास रामानुजन यांच्या जन्मदिनानिमित्त साजरा केला जातो. या निमित्ताने भारताच्या गौरवशाली गणितीय परंपरेचा आणि महान गणितज्ञांच्या (indian mathematicians) अमूल्य योगदानाचा आढावा घेणे, हे आपले कर्तव्यच आहे.
गणित समृद्ध करणारे भारताचे महान गणितज्ञ
आम्हा भारतीयांसाठी अभिमानाची बाब आहे की, भारतातील विद्वानांनी जगाला गणितातील अनेक मूलभूत संकल्पना, सिद्धांत आणि नियम दिले. इ.स. ४०० ते १५०० हा कालखंड ‘भारतीय गणिताचा सुवर्णयुग’ म्हणून ओळखला जातो. या काळात भारतीय गणितज्ञांनी बीजगणित, भूमिती, त्रिकोणमिती, खगोलशास्त्र आणि संख्या सिद्धांत यामध्ये क्रांतिकारी कार्य केले.
कालखंडाच्या आधारे भारतीय गणितज्ञांचे मुख्यत्वे दोन विभाग करता येतात—
- पूर्ववर्ती (प्राचीन) काळातील गणितज्ञ
- आधुनिक भारतातील गणितज्ञ
पूर्ववर्ती काळातील महान गणितज्ञ
आर्यभट्ट (इ.स. ४७६–५५०)
आर्यभट्ट यांना भारतीय गणिताचे जनक मानले जाते. त्यांच्या ‘आर्यभटीय’ या ग्रंथाने भारतीय गणिताला नवी दिशा दिली. स्थानमान पद्धतीची संकल्पना, शून्याची प्राथमिक कल्पना तसेच त्रिकोणमितीच्या मूलभूत तत्त्वांची मांडणी त्यांनीच केली. ‘पाय’ (π) चे अचूक मूल्य मोजणे, बीजीय समीकरणांचे उपाय सुचवणे आणि पृथ्वी स्वतःच्या अक्षाभोवती फिरते ही धाडसी मांडणी त्यांनी केली. हे विचार त्यांच्या काळाच्या कितीतरी पुढचे होते.
ब्रह्मगुप्त (इ.स. ५९८–६६८)
शून्याला स्वतंत्र संख्या म्हणून मान्यता देणारे आणि त्यासाठी गणितीय नियम मांडणारे ब्रह्मगुप्त हे पहिले गणितज्ञ होते. द्विघात समीकरणांचे स्पष्ट स्वरूप त्यांनी मांडले. गुरुत्वाकर्षण ही आकर्षण शक्ती आहे, अशी मांडणी करून त्यांनी विज्ञानालाही दिशा दिली. ‘ब्रह्मस्फुट सिद्धांत’ आणि ‘खंडखाद्यक’ हे त्यांचे अत्यंत महत्त्वाचे ग्रंथ आहेत.
भास्कर प्रथम (इ.स. ६००–६८०)
हिंदू-अरबी दशमान पद्धतीचा सर्वप्रथम वापर करणारे गणितज्ञ म्हणून भास्कर प्रथम ओळखले जातात. ‘आर्यभटीय भाष्य’ हा त्यांचा ग्रंथ खगोलशास्त्र आणि गणितावरील अत्यंत प्राचीन व महत्त्वाचा संस्कृत ग्रंथ मानला जातो. स्थानमान पद्धतीनुसार संख्यांचे सुस्पष्ट निरूपण ही त्यांची मोठी देणगी आहे.
भास्कर द्वितीय (इ.स. १११४–११८५)
भास्कराचार्य म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या भास्कर द्वितीय यांनी गणित आणि खगोलशास्त्रात मोलाचे योगदान दिले. नक्षत्र वर्षाची लांबी, चंद्राच्या गतीसंबंधी समीकरणे त्यांनी अचूकपणे मांडली. अवकल कलन (डिफरेंशियल कॅल्क्युलस) या संकल्पनेचा शोध आणि दशमान पद्धतीचा शिस्तबद्ध वापर ही त्यांची क्रांतिकारी देणगी आहे. ‘लीलावती’ आणि ‘बीजगणिताध्याय’ हे त्यांचे अजरामर ग्रंथ आजही अभ्यासले जातात.
संगमग्रामचे माधव (इ.स. १३४०–१४२५)
युरोपमध्ये कॅल्क्युलस विकसित होण्याच्या कित्येक शतकांपूर्वीच संगमग्रामच्या माधव यांनी त्रिकोणमितीय श्रेणी विस्तार आणि घात श्रेणींचा शोध लावला. साइन व कोसाइनसारख्या फलनांसाठी अनंत श्रेणी विस्तार मांडणारे ते पहिले गणितज्ञ होते. सूर्यकेंद्रित मॉडेलसारख्या ग्रहगतीच्या सिद्धांतांनी खगोलशास्त्रीय गणनांमध्ये त्यांनी क्रांती घडवली.
आधुनिक भारतातील महान गणितज्ञ
श्रीनिवास रामानुजन (१८८७–१९२०)
रामानुजन हे भारतीय गणिताचे तेजस्वी नक्षत्र होते. संख्या सिद्धांत, अनंत श्रेणी, सतत भिन्न आणि गणितीय विश्लेषणातील त्यांचे कार्य अतुलनीय आहे. अल्पशिक्षण असूनही त्यांनी जगातील महान गणितज्ञांना थक्क केले. त्यांच्या स्मरणार्थच २२ डिसेंबर हा राष्ट्रीय गणित दिन म्हणून साजरा केला जातो.
पी. सी. महालनोबिस (इ.स. १८९३–१९७२)
महालनोबिस अंतर (Mahalanobis Distance) ही संकल्पना आणि सांख्यिकी विश्लेषणातील त्यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. भारतातील नियोजन आणि आर्थिक आकडेवारीच्या क्षेत्रात त्यांनी मूलभूत भूमिका बजावली.
सी. आर. राव (१९२०–२०२३)
भारतीय-अमेरिकन सांख्यिकीविद् सी. आर. राव यांनी सांख्यिकी, अर्थशास्त्र, आनुवंशिकी आणि वैद्यकशास्त्र अशा विविध क्षेत्रांत जागतिक स्तरावर अमूल्य योगदान दिले. त्यांचे कार्य आजही आधुनिक संशोधनाचा पाया मानले जाते.
निष्कर्ष
भारतीय गणितज्ञांनी दिलेले ज्ञान हे केवळ भूतकाळाचा अभिमान नाही, तर भविष्याचा मार्गदर्शक आहे. आजच्या डिजिटल, वैज्ञानिक आणि तांत्रिक युगामागे भारतीय गणिताचा भक्कम पाया आहे. राष्ट्रीय गणित दिनानिमित्त या महान परंपरेचे स्मरण करून, नव्या पिढीला गणिताकडे प्रेरित करणे, हाच या दिवसाचा खरा उद्देश आहे.
भारतीय गणिताची ही उज्ज्वल परंपरा सदैव प्रेरणादायी ठरो! ✨