भारतीय चित्रपटसृष्टीत एकेकाळी ग्रामीण जीवन, गावाची माती आणि लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडवणारे चित्रपट बनवले जायचे. पण व्यावसायिकता आणि शहरीकरणामुळे पडद्यावरून गावं हळूहळू नाहीशी होत आहेत. जाणून घ्या बदलत्या सिनेमाचा हा प्रवास आणि हरवलेल्या गावकथांचा इतिहास.
एकेकाळी भारतीय चित्रपटांमध्ये गावाची माती, शेतीचा सुगंध, पाखरांचे किलबिलाट आणि ओसरीवर चालणाऱ्या संवादांची ऊब अनुभवायला मिळायची. त्या काळातल्या सिनेमात केवळ कथा नव्हत्या, तर गावाचं हृदय आणि भारतीय जीवनाचा आत्मा साकारलेला असायचा. पण जसजसा काळ बदलला, तसतशी ही सुगंधी ओळख पडद्यावरून हळूहळू नाहीशी होत गेली.
🎬 बदलत्या सिनेमाचा प्रवाह
सुरुवातीच्या काळात हिंदी सिनेमा ग्रामीण जीवनाच्या वास्तवाशी घट्ट जोडलेला होता. वी. शांताराम, विमल रॉय, सत्यजित राय यांसारख्या दिग्दर्शकांनी गाव आणि तेथील माणसांच्या भावना, संघर्ष आणि साधेपणा अत्यंत प्रभावीपणे मांडले. ‘दो बीघा जमीन’, ‘बंदिनी’, ‘आवारा’, ‘श्री ४२०’ यांसारख्या चित्रपटांनी भारतीय समाजाचा खरा चेहरा दाखवला.
पण काळ पुढे गेला, आणि सिनेमा व्यावसायिकतेच्या वादळात हरवला. कथा शहरी जीवनाभोवती फिरू लागल्या — मोठ्या कंपन्या, उच्चभ्रू समाज, राजकारण, गुन्हेगारी आणि सत्तासंघर्ष हेच विषय केंद्रस्थानी आले.
🌾 गावं झाली गायब, लोकसंख्या पडद्याबाहेर
भारताच्या सुमारे ६० टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते, तरी आजचे चित्रपट त्या लोकांना दिसतच नाहीत. चित्रपटांच्या कथा केवळ ४० टक्के शहरी लोकांपुरत्याच मर्यादित झाल्या आहेत. परिणामी, ग्रामीण समाजाची ओळख सिनेमातून जवळपास अदृश्य झाली आहे.
🎞️ सुवर्णकाळातील ग्रामीण सिनेमा
‘अंकुर’, ‘पार’, ‘दो बीघा जमीन’, ‘सूरज का सातवां घोड़ा’, ‘अंतर्नाद’ अशा चित्रपटांनी भारतीय ग्रामीण जीवनाचं वास्तव भावनिक आणि कलात्मक पद्धतीने सादर केलं.
‘लगान’ हा गावावर आधारित शेवटचा भव्य आणि यशस्वी चित्रपट ठरला. त्यानंतर अशा दर्जेदार कथा पुन्हा पडद्यावर दिसल्या नाहीत.
💰 आर्थिक वास्तव आणि बदललेली दिशा
आजचे चित्रपट निर्माते १०० ते ५०० कोटींच्या कमाईचे लक्ष्य ठेवून सिनेमा बनवतात. त्यामुळे ग्रामीण जीवनावर आधारित चित्रपटांना व्यावसायिक नफा मिळण्याची शक्यता कमी. म्हणूनच असे विषय आता केवळ पार्श्वभूमीपुरतेच उरले आहेत.
‘स्वदेश’ किंवा ‘पीपली लाइव्ह’ सारख्या चित्रपटांनी प्रयत्न केला, पण ते बॉक्स ऑफिसवर फारसे चालले नाहीत.
हेदेखील वाचा: 2025 मध्ये अॅक्शन, रहस्य आणि विविधतेची मेजवानी; ओटीटी आणि बॉलिवूड चित्रपटांची भरभराट
🌻 हरवलेली लोकसंस्कृती
पूर्वीच्या चित्रपटांत लोकगीतं, सण-उत्सव, चौपालवरील गप्पा, शेतातील घाम आणि नातीगोतींचा गंध असायचा. आज त्या जागी शहरातील पार्ट्या, कॅफे आणि कॉर्पोरेट ऑफिसेसची भिंती दिसतात.
गावांच्या कथांतील भावनिक गहिराई आणि मानवी स्पर्श या घटकांना शहरी चमकदारपणाने झाकून टाकलं आहे.
📺 ओटीटीवरील ग्रामीणता — पण गुन्हेगारी केंद्रस्थानी
ओटीटी प्लॅटफॉर्मवरील काही वेब सिरीजमध्ये गावं दिसतात, पण त्यांचं दर्शन गुन्हेगारी आणि हिंसेच्या पार्श्वभूमीवर होतं. शेतकऱ्यांचे संघर्ष, गावांच्या परंपरा आणि नात्यांचे कोमल पैलू आता क्वचितच दिसतात.
🎥 राजश्री प्रॉडक्शनचं रूपांतर
‘नदिया के पार’, ‘गीत गाता चल’ आणि ‘बालिका वधू’ सारखे गावाच्या पार्श्वभूमीवरचे सुंदर चित्रपट देणारी राजश्री प्रॉडक्शनसुद्धा आता शहरी कुटुंबांच्या कारस्थानांवर आधारित सिनेमे बनवू लागली आहे.
हेच दाखवते की बाजारपेठेच्या आणि नफ्याच्या गणितांनी कलात्मकता मागे ढकलली आहे.
🌸 निष्कर्ष — गावांचा सुगंध परत आणण्याची गरज
चित्रपट केवळ मनोरंजन नसतात, ते समाजाचं आरसापण असतात. त्यामुळे ग्रामीण भारताचं प्रतिनिधित्व करणाऱ्या कथा पुन्हा पडद्यावर येणं गरजेचं आहे.
गावातील जीवनशक्ती, साधेपणा आणि नाती यांमध्ये भारतीय संस्कृतीचा गाभा आहे.
जर हा गाभा सिनेमातूनच हरवला, तर पुढच्या पिढ्यांना गाव म्हणजे काय हे केवळ पुस्तकात वाचावं लागेल.
👉 ग्रामीण भारत पुन्हा पडद्यावर आणणं ही आता कलात्मक नव्हे, तर सांस्कृतिक जबाबदारी आहे.