✍️ मानवस्वभावात एक विलक्षण गोष्ट आहे – आपण सतत स्वतःची तुलना इतरांशी करत राहतो. कुणी आपल्यापेक्षा पुढे गेले, कुणी अधिक यशस्वी झाले, कुणी अधिक सुखी दिसले, की मन अस्वस्थ होते. “मी मागे पडलोय, माझ्यात काहीतरी कमी आहे” – अशी भावना नकळत मन व्यापून टाकते. परिणामी मनःशांती हरवते, आत्मविश्वास डळमळतो आणि जीवन दुःखी वाटू लागते.
पण खरे तर हा विचारसरणीतील भ्रम आहे. आपण हे विसरतो की प्रत्येक व्यक्ती हा निसर्गाचा अनमोल आणि अद्वितीय असा सृजन आहे. या सृष्टीत दोन गोष्टी कधीच सारख्या नसतात. दोन फुलांची पाकळी, दोन पानांची रचना किंवा दोन माणसांचे मनोविश्व कधीच तंतोतंत जुळत नाही. त्यामुळे तुलना ही नेहमीच निरर्थक असते.
तुलना म्हणजे व्यर्थ श्रम
कल्पना करा – आंब्याची चव जर केळ्यासारखी असेल किंवा पेरूची चव संत्र्यासारखी असेल, तर त्यात मजा कुठे राहील? आपल्याला आंबा त्याच्या गोडव्यामुळे, कारलं त्याच्या कडवटपणामुळे आणि पेरू त्याच्या विशिष्ट सुगंधामुळे प्रिय आहे. प्रत्येक गोष्टीचे अस्तित्व तिच्या वेगळेपणामुळेच महत्त्वाचे ठरते.
मानवाचेही तसेच आहे. आपण जसे आहोत तसे स्वीकारणे आणि स्वतःला अधिक सुंदर, अधिक सक्षम बनवण्यासाठी झटणे, हीच खरी प्रगती. तुलना करून आपण वेळ, श्रम, पैसा आणि उर्जा वाया घालवतो; परंतु आत्मविकासाकडे लक्ष दिले तर जीवन सार्थकी लागते.
परिपूर्णता – एक मृगजळ
आपल्याला नेहमी परिपूर्ण होण्याची हाव असते. पण परिपूर्णता म्हणजे संपूर्णता ही एक मृगजळासारखी गोष्ट आहे. ज्या क्षणी आपण स्वतःला परिपूर्ण मानतो, त्याच क्षणी परिस्थिती बदलते, काळ पुढे सरकतो आणि आपले परिपूर्णपण अपूर्ण ठरते.
या जगात दुःख, त्रुटी आणि अपूर्णता ही अनिवार्य आहेत. त्यातूनच आपण शिकतो, घडतो आणि विकसित होतो. म्हणूनच अपूर्णता ही जीवनाची मूलभूत सत्यता आहे.
जीवनातील वाईट आणि चांगले
आपल्या जीवनात चांगुलपणाबरोबरच वाईटही असते. स्वभावातील दोष, नकारात्मक भावना किंवा चुकीचे निर्णय – हे सर्व मानवी प्रवासाचा भाग आहेत. पण ह्यांवर विजय मिळवण्याची ताकद प्रत्येकाकडे आहे.
जीवन घडवताना आपणाला शिल्पकारासारखे काम करावे लागते. शिल्पकार दगड घडवतो, त्यातील अनावश्यक भाग छाटतो, घासतो आणि अखेरीस त्याला सुंदर आकार देतो. त्याचप्रमाणे आपणही आपल्या व्यक्तिमत्त्वातील दोष ओळखून त्यांना झिजवले पाहिजे.
ज्ञान, वाचन किंवा अभ्यास हे महत्त्वाचे आहेत, पण ते जीवनात उतरले नाहीत तर निरुपयोगी ठरतात. खरी शहाणपण म्हणजे ज्ञानाचा उपयोग आचरणात आणणे.
भावना आणि विवेक
अनेकदा आपण इतरांचे सुख, यश किंवा ऐश्वर्य पाहून व्यथित होतो. मग स्वतःला दोष देतो, अपराधगंड मनात घर करतो. ही अवस्था टाळण्यासाठी भावनांवर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे. विवेकबुद्धी हीच या भावनांच्या प्रवाहाला थांबवू शकते.
तणाव, राग किंवा दुःख यांची मूळ कारणे शोधली, तर मन हलके होते. त्यामागील व्यक्ती, गोष्ट किंवा परिस्थिती ओळखली की उपायही सापडतो. याचसोबत स्वतःला वेगळं बनवणाऱ्या गुणांची जाणीव ठेवली, की आत्मविश्वास वाढतो.
आत्मविश्लेषणाची गरज
लोक तुमच्या बाजूने आहेत की विरोधात – हे महत्त्वाचे नाही. महत्त्वाचे म्हणजे तुम्ही स्वतःला किती ठाम ठेवता. प्रत्येकाने स्वतःलाच प्रश्न विचारला पाहिजे –
* मी आयुष्यात काय मिळवू इच्छितो?
* त्यासाठी मी काय करत आहे?
* माझ्या प्रयत्नांत कोणत्या चुका आहेत?
* त्या दुरुस्त करण्यासाठी काय उपाय आहेत?
हे आत्मविश्लेषण नियमित केले तर बाह्य चिंता, गोंधळ आणि तणाव आपोआप नाहीसे होतात.
भूतकाळाचा मोह – एक भ्रम
अनेक लोकांना वाटते की “जुना काळ खूप चांगला होता.” वस्तू स्वस्त होत्या, लोक साधे-सोपे होते, गुन्हेगारी नव्हती – असे ते मानतात. पण हे केवळ एक गैरसमज आहे.
इतिहास वाचला, तर प्रत्येक युगात अत्याचारी राजे, शोषण करणारे सरंजामदार, लुटारू, फसवे, मत्सरी शेजारी किंवा नातेवाईक होतेच. भगवान रामाचा काळ असो, श्रीकृष्णाचा असो, अकबराचा असो किंवा ब्रिटिशांचा – खलनायक नेहमीच होते.
प्रत्यक्षात प्रत्येक काळात थोडेसे लोक फार चांगले, थोडेसे फार वाईट आणि उर्वरित सर्वसामान्य लोक हे आपल्यासारखेच साधारण जीवन जगणारे असतात. त्यामुळे भूतकाळाला देवत्व देणे व्यर्थ आहे.
मन शांत ठेवण्याची कला
लहानपणापासून पालक आणि गुरु आपल्याला शिकवत आले आहेत – “धैर्य ठेवा, मन शांत ठेवा.” परीक्षा देताना आई-वडील नेहमी सांगायचे – प्रश्नपत्रिका नीट वाचा, अवघड वाटले तरी घाबरू नका, परत परत वाचा, नीट समजल्यावरच उत्तर लिहा.
हीच शिकवण जीवनाच्या प्रत्येक कठीण प्रसंगाला लागू होते. इतरांवर अवलंबून राहण्याऐवजी स्वतःवर विसंबून मन शांत करणे – हीच खरी ताकद आहे.
बदल स्वीकारा
जीवन म्हणजे बदलांची मालिका. हे बदल नैसर्गिक आहेत. त्यांना विरोध केला तर फक्त दुःख मिळते. पलायन केल्यास निराशा वाढते. म्हणूनच बदल सहजपणे स्वीकारले पाहिजेत. वास्तव जसे आहे तसे मान्य करून जीवनाची रणनीती आखली पाहिजे.
बदलांसाठी नशिबाला किंवा इतरांना दोष देणे चुकीचे आहे. त्याऐवजी दररोज काही वेळ स्वतःसोबत घालवून आत्मचिंतन केले, तर जीवनातील आव्हानांना सामोरे जाणे सोपे होते.
जीवन हे तुलना करण्यासाठी नाही, तर स्वतःला स्वीकारण्यासाठी आणि घडवण्यासाठी आहे. अपूर्णतेतच जीवनाची सुंदरता दडलेली आहे. वाईटावर मात करून, चांगुलपणाचे गुण जोपासून, बदलांना सामोरे जाऊन आणि मन शांत ठेवून आपण आनंदी व अर्थपूर्ण जीवन जगू शकतो.
म्हणूनच –
* तुलना टाळा.
* स्वतःचे वेगळेपण जपा.
* बदल स्वीकारा.
* आत्मविश्लेषण करा.
* आणि सर्वांत महत्त्वाचे – मनःशांतीचा आधार स्वतःमध्येच शोधा.
हे जीवनाचे गुपित आत्मसात केले, की मग कोणीही आपल्याला मागे टाकू शकत नाही.