✨दिवाळीचा सण केवळ घराघरातच नव्हे तर हिंदी चित्रपटसृष्टीतही झळकला आहे. ‘अनुराग’पासून ते ‘मोहब्बतें’पर्यंत, आणि ‘हम आपके हैं कौन’पासून ‘गोलमाल ३’पर्यंत — दिवाळीने पडद्यावर भावनांचा, नात्यांचा आणि एकतेचा प्रकाश पसरवला. जाणून घ्या दिवाळी आणि चित्रपट यांचा हा सुवर्ण प्रवास. ✨
दिवाळी म्हणजे आनंद, प्रकाश, नात्यांचा पुनर्जन्म आणि आशेचा नवा उजेड. आपल्या संस्कृतीत दिवाळीला केवळ सणाचे नव्हे, तर भावनांचे, नात्यांचे आणि उत्सवाचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळेच या सणाने चित्रपटसृष्टीलाही आपले मोहक तेज दिले आहे. एक काळ असा होता की हिंदी चित्रपटांची कथा, संवाद, गाणी आणि दृश्ये या सगळ्यांमध्ये दिवाळीचा उजेड पसरलेला असायचा.
🎬 कृष्णधवल काळातील दिवाळीचा झगमगता प्रवास
सन १९४० मध्ये जयंत देसाई दिग्दर्शित ‘दिवाली’ हा चित्रपट प्रदर्शित झाला. त्या काळात सिनेमा कृष्णधवल होता, पण त्यातल्या भावनांच्या रंगांनी पडदा उजळून निघायचा. पुढे १९५५ मध्ये गजानन जागीरदार यांच्या ‘घर-घर में दिवाली’ आणि १९५६ मधील ‘दिवाली की रात’ हे चित्रपट दिवाळी या विषयावर आधारित होते. या चित्रपटांनी दिवाळीला भारतीय सिनेमाच्या केंद्रस्थानी आणले.
१९४३ मध्ये आलेल्या ‘किस्मत’ चित्रपटातील “घर-घर में दिवाली है” या अमीरबाई कर्नाटकी यांच्या गाण्याने दिवाळीच्या प्रकाशात भावनांचा ओलावा मिसळला. तर १९४९ मध्ये ‘शीश महल’ मधील शमशाद बेगम यांच्या “आई रे आई रे दिवाली” या गीताने आनंदोत्सवाचे स्वर रंगवले.
१९६१ मध्ये आलेल्या राजकपूर–वैजयंतीमाला यांच्या ‘नजराना’ चित्रपटात लता मंगेशकर यांनी गायलेले “मेले हैं चिरागों के, रंगीन दिवाली है” हे गीत आजही कृष्णधवल युगातील दीपोत्सवाचे प्रतीक म्हणून लक्षात ठेवले जाते. त्या काळात दिवाळी केवळ सण नव्हती, तर ती चित्रपटातील आशा आणि पुनर्मिलनाचे प्रतीक होती.
🌼 रंगीत पडद्यावर दिवाळीचा भावविश्व
१९६२ मध्ये आलेल्या ‘हरियाली और रास्ता’ मध्ये दिवाळीच्या पार्श्वभूमीवर नायक–नायिकेचा विरह दाखवण्यात आला. वैजयंतीमाला आणि दिलीपकुमार यांच्या ‘पैगाम’ आणि ‘लीडर’ चित्रपटांत दिवाळीच्या माध्यमातून नात्यांतील आपुलकी आणि सामाजिक संदेश प्रकट करण्यात आला.
१९७२ चा ‘अनुराग’ हा चित्रपट विशेष उल्लेखनीय ठरतो. कर्करोगाने ग्रस्त सत्यजीत या लहान मुलाची शेवटची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी संपूर्ण परिसरातील लोक एकत्र येऊन दिवाळी साजरी करतात. त्या प्रकाशात केवळ फटाक्यांचा आवाज नसतो, तर मानवतेचा, करुणेचा आणि प्रेमाचा स्वर दडलेला असतो.
💥 दिवाळी — नात्यांचा आणि मिलनाचा उत्सव
१९९८ मधील ‘चाची ४२०’ मध्ये कमल हासन यांच्या मुलीचा फटाक्यांमुळे झालेला अपघात हा भावनिक टर्निंग पॉईंट ठरतो. दिवाळीचा उजेड येथे आनंदाचा नसून काळजीचा संदेश देतो.
२००० मध्ये आलेल्या आदित्य चोप्रा दिग्दर्शित ‘मोहब्बतें’ या चित्रपटात दिवाळीचा सीन हा कथानकाचा निर्णायक टप्पा आहे. शाहरुख खानच्या प्रयत्नांमुळे तीन तरुण प्रेमी जोडपी एकत्र येतात — त्या क्षणी सगळीकडे दिवाळीचा प्रकाश पसरतो, जणू प्रेम आणि एकतेचाच सण सुरू झाला आहे.
त्याचप्रमाणे करण जोहर यांच्या ‘कभी खुशी कभी गम’ (२००१) या चित्रपटात दिवाळी पूजेचा प्रसंग परिवारातील बदललेल्या भावनांचा आरसा ठरतो. अमिताभ आणि जया बच्चन पूजेत बसलेले असतात, आणि त्याच क्षणी दीर्घ काळानंतर राहुल (शाहरुख खान) घरात परततो. त्या क्षणी दिवाळीचा दीप कुटुंबाच्या पुनर्मिलनाचा साक्षीदार बनतो.
हेदेखील वाचा: हिंदी चित्रपटांतील चिठ्ठी आणि पोस्टमनवर आधारित अविस्मरणीय गीते आणि चित्रपट
🧨 फटाक्यांचा आवाज आणि कथानकातील ट्विस्ट
कधी कधी दिवाळीचा उत्सव हा चित्रपटात कथानकाला कलाटणी देणारा ठरतो. ‘जंजीर’ चित्रपटात फटाक्यांच्या आवाजात गोळीबार लपवला जातो — आणि त्या रात्रीच खलनायकाचा शेवट होतो. ‘यादों की बारात’ मध्ये तीन मुलांसमोर वडिलांची हत्या दिवाळीच्या दिवशी घडते, ही दृश्ये प्रेक्षकांच्या मनात खोल ठसा उमटवतात.
‘राजू बन गया जंटलमन’ मध्ये शाहरुख खान आणि जुही चावला झोपडपट्टीतील लोकांसोबत दिवाळी साजरी करतात. त्या दृश्यात समाजातील ऐक्य, एकमेकांविषयीचा स्नेह आणि समानतेचा संदेश देण्यात आला आहे. ‘मुझे कुछ कहना है’ मध्ये करीना कपूर रस्त्यावर मुलांसमवेत फुलबाज्या उडवते आणि त्याच क्षणी नायक तिच्या प्रेमात पडतो — किती साधा पण गोड प्रसंग!
‘चिराग’ चित्रपटात फटाक्यांमुळे नायिकेचे (आशा पारेख) डोळे जातात. हा प्रसंग मनोरंजनाच्या पलीकडे जाऊन एक सामाजिक संदेश देतो — फटाके फोडताना काळजी घ्या, डोळ्यांचे रक्षण करा. अशा छोट्या प्रसंगांमधून चित्रपट समाजातील जबाबदारीची जाणीवही जागवतात.
🎆 जबरी दिवाळी – मार्केटिंगचा उत्सव
अर्थात, काळाच्या ओघात दिवाळीचा सार काही प्रमाणात हरवला. २००५ नंतर अनेक चित्रपटांत दिवाळी केवळ प्रदर्शनाच्या तारखेपुरती मर्यादित राहिली. आज प्रत्येक निर्माता इच्छितो की त्याचा चित्रपट दिवाळीत प्रदर्शित व्हावा — कारण तोच कमाईचा हंगाम असतो. त्यामुळे कथेशी काहीही संबंध नसतानाही दिवाळीचा एखादा प्रसंग दाखवला जातो.
उदाहरणार्थ, ‘तारे जमीन पर’ (२००७) नंतर आलेल्या ‘आशा’ (२०१०) मध्ये दिवाळीचा सीन जबरदस्ती टाकण्यात आला होता, पण कथेशी त्याचा संबंध नव्हता. ‘वास्तव’ (१९९९) मध्ये गुंड झालेला संजय दत्त दिवाळीला घरी येतो, मात्र आई त्याला नाकारते — हा प्रसंग दिवाळीच्या प्रकाशात आई–मुलाच्या नात्याचा संघर्ष दाखवतो.
२००१ मध्ये अमिताभ बच्चन यांच्या ‘एबीसीएल’ कंपनीने ‘हॅप्पी दिवाली’ या चित्रपटाची घोषणा केली होती, ज्यात आमिर खान आणि राणी मुखर्जी प्रमुख भूमिकेत होते. परंतु, दुर्दैवाने हा चित्रपट आजतागायत प्रकाशझोतात आला नाही — जणू दिवाळीचा दीप तेथेच विझला.
🎵 दिवाळी आणि गाण्यांचा जादुई मेळ
दिवाळी म्हटलं की गाणी आठवलीच पाहिजेत! ‘शिर्डी के साईबाबा’ या चित्रपटातील आशा भोसले यांचं “दीपावली मनाई सुहानी” हे गीत आणि मराठी चित्रपट ‘अष्टविनायक’ मधील “आली माझ्या घरी ही दिवाळी” ही दोन गाणी आजही प्रत्येक घराघरात गुणगुणली जातात. या गीतांनी दिवाळीच्या आनंदाला आत्मीयतेचा स्पर्श दिला.
आजच्या “थिल्लर बीट्स”च्या काळात ही गाणी आपल्याला एका वेगळ्या काळात घेऊन जातात — जिथे सण म्हणजे आत्मीयतेचा, एकत्रतेचा आणि मनाच्या शांततेचा अनुभव होता.
🌟 दिवाळीच्या प्रकाशात न्हालेली चित्रपटसृष्टी
काही चित्रपटांनी दिवाळीचे चित्रण इतके जिवंत केले आहे की प्रेक्षकांनाही असं वाटतं — आपणही त्या उत्सवाचा एक भाग आहोत. ‘हम आपके हैं कौन’ मधील दिवाळीचा प्रसंग म्हणजे कुटुंबातील एकतेचा आणि प्रेमाचा उत्सव. त्या गोड गाण्यांनी घराघरात सणाची ओळख जपली. तर ‘गोलमाल ३’ मधील दिवाळीचा प्रसंग हास्य आणि गोंधळाचा झगमगता मेळ घालतो — प्रेक्षक हसून हसून लोटपोट होतात. ‘आमदनी अठन्नी खर्चा रुपैया’ या चित्रपटात तब्बू, जूही चावला आणि गोविंदा यांनी साकारलेला दिवाळी उत्सव आनंद, संगीत आणि संघर्ष यांचं सुंदर मिश्रण दाखवतो.
🔔 दिवाळी : सण, संदेश आणि सिनेमाचा आत्मा
चित्रपट केवळ मनोरंजनाचे साधन नाहीत, तर ते समाजाचे आरसे आहेत. दिवाळीच्या माध्यमातून चित्रपटांनी एकतेचा, प्रेमाचा, सावधतेचा आणि आशेचा संदेश दिला. आजची चित्रपटसृष्टी जागतिक पातळीवर पोहोचण्याचा प्रयत्न करत आहे. परंतु, त्या प्रवासात जर सणांचे रंग आणि संस्कृतीचा सुगंध हरवला, तर चित्रपटांचा आत्माच कमी होईल. दिवाळी केवळ फटाक्यांचा सण नाही — ती भारतीय मनोवृत्तीची ओळख आहे, जी चित्रपटांच्या प्रत्येक चौकटीत दिसावी अशी प्रेक्षकांची अपेक्षा असते.
✨ शेवटचा प्रकाश — रुपेरी पडद्यावरची दिवाळी
एक काळ असा होता की सिनेमागृहांतील रुपेरी पडद्यावर झगमगणाऱ्या फुलबाज्यांसोबत प्रेक्षकांच्या मनातही उजेड पसरायचा. आज काळ बदलला आहे, पण दिवाळीचा तो प्रकाश अजूनही आपल्या हृदयात तसाच झळकतो. दिवाळी आणि चित्रपट या दोघांची सांगड ही केवळ परंपरेची नव्हे, तर भावना, संस्कृती आणि कलात्मकतेची आहे. आणि म्हणूनच —हिंदी चित्रपटसृष्टी नेहमीच दीपावलीच्या प्रकाशाने उजळलेली राहिली आहे. 💫